Ô Quan Chưởng: cửa ô cuối cùng của Hà Nội còn giữ được kiến trúc

Ô Quan Chưởng, tên chữ là Đông Hà Môn, là cửa ô duy nhất của Hà Nội xưa còn giữ được kiến trúc cổng, nằm ở đầu phố Thanh Hà, gần chợ Đồng Xuân. Cổng được xây lại năm 1817 thời Gia Long, gồm ba lối đi cuốn vòm và một vọng lâu phía trên. Hơn hai trăm năm sau, người và xe máy vẫn đi qua vòm cổng mỗi ngày, như thể nó chưa bao giờ ngừng làm việc.

Vị trí: cửa phía đông ra sông

Ô Quan Chưởng nằm ở phía đông kinh thành cũ, trên con đường từ khu phố cổ ra bến sông Hồng. Ngày xưa, hàng hoá theo đường thuỷ về bến, rồi theo cửa ô này vào các phố hàng buôn bán. Vì thế đây là một trong những cửa ô nhộn nhịp nhất.

Ngày nay, cổng đứng giữa phố Thanh Hà, giao với các phố Hàng Chiếu, Đào Duy Từ, Hàng Giầy, trong khu phố cổ. Đi bộ từ chợ Đồng Xuân sang chỉ mất vài phút. Bờ sông Hồng đã lùi ra xa sau nhiều lần bồi đắp và xây đê, nên đứng ở cổng bây giờ không còn thấy sông.

Tên gọi: Đông Hà Môn và Quan Chưởng

"Đông Hà Môn" là tên chữ, có thể hiểu là cửa phía đông ra sông. Tên này được đắp trên cổng.

"Quan Chưởng" là tên dân gian. Theo cách giải thích phổ biến, tên gắn với một viên quan võ hàm chưởng cơ coi giữ cửa ô, người đã giữ cửa đến cùng khi quân Pháp đánh thành Hà Nội năm 1873. Tên tuổi cụ thể của viên chưởng cơ này không được sử liệu ghi rõ, nên đây là câu chuyện được truyền lại nhiều hơn là một chi tiết đã xác minh. Dù thế nào, người Hà Nội đã gọi cửa này theo tên ông, như một cách ghi nhớ.

Kiến trúc: nhỏ mà đủ

Ô Quan Chưởng không đồ sộ. Cổng cao chừng hai tầng nhà, nhưng có đủ các thành phần của một cửa ô xây gạch đầu thế kỷ 19:

Tấm bia đá gắn ở cổng được nhiều tài liệu giới thiệu là bia thời Tự Đức, ghi lệnh răn lính canh cửa không được sách nhiễu, đòi tiền người qua lại. Nếu đúng như vậy, đây là một tấm bia hiếm: nó cho thấy chuyện "làm luật" ở cửa ô đã là vấn đề đến mức quan phải khắc đá để cấm.

Con đường hàng hoá qua cửa ô

Muốn hiểu vì sao cửa ô này quan trọng, cần hình dung khu phố cổ hai trăm năm trước. Sông Hồng khi ấy chảy gần hơn, bến thuyền nằm sát chân đê phía đông. Thuyền buôn từ miền xuôi chở muối, mắm, cá khô, gốm, vải; thuyền từ miền ngược chở gỗ, tre, lâm sản, chè. Hàng lên bến, rồi theo các con đường qua cửa ô vào các phố hàng: hàng chiếu về phố Hàng Chiếu, hàng buồm về phố Hàng Buồm, muối về Hàng Muối.

Tên các phố quanh Ô Quan Chưởng phần nào kể lại dòng hàng ấy. Phố Hàng Chiếu ngay sát cổng từng là nơi bán chiếu cói từ các làng dệt chiếu ven biển. Phố Hàng Buồm gần đó gắn với nghề làm và bán buồm cho thuyền. Đứng ở cửa ô, người ta có thể đoán thuyền vừa cập bến chở gì chỉ bằng cách nhìn những gánh hàng đi qua.

Lính canh cửa ô vì thế không chỉ trông giữ mà còn làm việc như một trạm thu thuế. Gánh hàng, xe hàng phải dừng lại kê khai. Đó là lý do có tấm bia răn lính không được sách nhiễu: nơi có tiền qua tay, nơi đó dễ có chuyện.

Từ cổng thành tới cổng phố

Khi Hà Nội được chỉnh trang theo kiểu đô thị Pháp cuối thế kỷ 19, hầu hết các cửa ô bị dỡ bỏ để mở đường. Ô Quan Chưởng được giữ lại, có lẽ một phần vì nó nằm sâu trong khu phố cổ, không chắn trục giao thông lớn nào. Dù lý do là gì, nhờ thế Hà Nội còn giữ được một mẫu cửa ô thật để người đời sau hình dung.

Cổng đã qua nhiều lần tu bổ. Phần vọng lâu, mái ngói, lớp vữa được làm lại nhiều lần. Mỗi đợt tu bổ đều có tranh luận về việc giữ bao nhiêu phần cũ, làm mới bao nhiêu, dùng vật liệu gì. Đây là câu hỏi chung của mọi di tích nằm giữa phố đông.

Một cửa ô vẫn đang dùng

Điều đặc biệt nhất của Ô Quan Chưởng là nó không bị rào lại như một hiện vật bảo tàng. Xe máy, xe đạp, người đi bộ vẫn chạy qua vòm cổng hằng ngày. Người bán hàng rong đứng dưới vòm tránh nắng. Buổi tối, đèn vàng chiếu lên tường gạch, khách du lịch dừng lại chụp ảnh.

Vì cổng vẫn có xe qua lại, việc bảo vệ di tích khó hơn. Xe tải, xe chở hàng cồng kềnh từng va vào vòm. Vì vậy nhiều ý kiến đề nghị hạn chế xe lớn đi qua vòm cổng.

Góc nhìn hôm nay: xem Ô Quan Chưởng thế nào

1. Đến sáng sớm, trước 7 giờ, khi phố còn vắng, đứng ở phía phố Thanh Hà nhìn về cổng để thấy rõ ba lối vòm và vọng lâu.
2. Đi bộ qua lối nhỏ bên cạnh, nhìn lên vòm gạch để thấy kỹ thuật cuốn vòm.
3. Tìm tấm bia trên cổng, chụp ảnh và nhờ người đọc chữ Hán giúp.
4. Không trèo lên vọng lâu, không dán quảng cáo, không đứng giữa lối xe để chụp ảnh lâu.
5. Kết hợp đi tiếp chợ Đồng Xuân, phố Hàng Chiếu, Hàng Buồm, đền Bạch Mã trong cùng buổi.

Đứng dưới vòm cổng, thử tưởng tượng hai trăm năm trước: tiếng ghe thuyền ở bến sông gần đó, những gánh hàng xếp hàng chờ qua cửa, lính canh ghi sổ thu thuế, và vọng lâu phía trên có người đứng nhìn ra sông. Một cái cổng nhỏ giữ được cả một cảnh sống như thế.