Cửa và cầu thang nhà sàn Tây Bắc, nhà dài Ê Đê: lối vào kể chuyện gì

Với nhà sàn Tây Bắc và nhà dài Tây Nguyên, "vào cửa" bắt đầu từ cầu thang: lối lên nhà quan trọng không kém cánh cửa, và nhiều dân tộc có hai cầu thang riêng cho hai giới hoặc hai vai trò. Cửa chính thường mở ở đầu hồi hoặc giữa mặt dọc tuỳ dân tộc, làm bằng ván gỗ hoặc phên tre, và đi kèm những quy tắc ra vào mà khách nên biết trước khi bước lên.

Vì sao lối vào nhà sàn khác nhà đất

Nhà sàn được dựng trên cột, sàn cách mặt đất từ khoảng một mét tới hơn hai mét. Kiểu nhà này hợp với vùng đồi núi dốc, ẩm, nhiều thú hoang và côn trùng: gầm sàn thoáng, tránh ẩm, tránh lũ quét nhỏ, và từng là nơi nhốt gia súc, để nông cụ, củi.

Vì sàn cao, người phải leo cầu thang mới tới cửa. Cầu thang vì thế trở thành "ngưỡng cửa" thật sự của ngôi nhà, nơi phân biệt trong và ngoài, khách và chủ. Nhiều tục lệ gắn với bậc thang: số bậc, chỗ đặt, ai được đi thang nào.

Nhà sàn của người Thái ở Tây Bắc

Nhà sàn người Thái, đặc biệt nhóm Thái Đen vùng Sơn La, Điện Biên, nổi bật với mái cong hình mai rùa, hai đầu hồi có "khau cút", vật trang trí bằng gỗ hình sừng hoặc hoa cách điệu. Người Thái Trắng ở Mai Châu, Mường Lò có nhà sàn mái dốc, đầu hồi khác hơn.

Hai cầu thang ở hai đầu hồi

Nhiều nhà sàn Thái truyền thống có hai cầu thang: một ở đầu hồi phía gian khách, dành cho đàn ông và khách; một ở đầu hồi phía bếp, dành cho phụ nữ trong nhà dùng hằng ngày khi lên xuống lấy nước, nấu nướng. Cách chia này phản ánh tổ chức không gian trong nhà: một đầu là nơi tiếp khách, thờ cúng, đầu kia là bếp và sinh hoạt gia đình. Mức độ giữ quy tắc này ngày nay khác nhau theo bản, theo gia đình.

Số bậc thang

Nhiều tài liệu dân tộc học ghi nhận người Thái thường làm cầu thang số bậc lẻ, như 7 hay 9 bậc, gắn với quan niệm may rủi. Đây là phong tục dân gian, không phải quy định bắt buộc, và không phải nhà nào cũng theo.

Cánh cửa

Cửa nhà sàn Thái thường là cửa ván gỗ đơn giản, một hoặc hai cánh, có khi là ván lùa trượt ngang trong rãnh. Mặt dọc nhà có các cửa sổ nhỏ, có nhà làm cửa sổ lùa bằng ván hoặc phên đan, ban ngày đẩy ra cho sáng, tối khép lại.

Nhà sàn của người Tày, Nùng, Mường

Ở vùng Việt Bắc và miền núi phía Bắc, nhà sàn người Tày, Nùng thường có cầu thang lên ở mặt trước, cửa chính mở ra một sàn phơi hoặc hiên. Nhà sàn người Mường ở Hoà Bình, Thanh Hoá có cầu thang đặt ở đầu hồi hoặc mặt trước tuỳ vùng, nhiều nhà giữ khoảng sàn trước cửa làm nơi ngồi chơi, phơi thóc.

Điểm chung là cửa nhà sàn ít khi cầu kỳ như cửa bức bàn nhà Kinh. Thứ được chăm chút thường là bộ khung, mái và cầu thang, còn cánh cửa đơn giản, dễ sửa thay.

Nhà dài của người Ê Đê ở Tây Nguyên

Nhà dài Ê Đê là nhà sàn rất dài, có thể dài vài chục mét, nơi nhiều thế hệ của một gia đình mẫu hệ cùng sống. Khi con gái lấy chồng, chồng về ở nhà vợ, ngôi nhà được nối dài thêm một đoạn. Vì thế nhà dài là "sổ hộ khẩu" bằng gỗ của một dòng họ.

Cầu thang đực, cầu thang cái

Ở đầu hồi phía trước nhà dài thường có hai cầu thang, làm từ một khúc gỗ lớn đẽo bậc. Người Ê Đê gọi là cầu thang cái và cầu thang đực. Cầu thang cái thường được tạc hình đôi bầu vú và vầng trăng khuyết ở đầu, biểu tượng của người mẹ, dòng họ và sự sinh sôi trong xã hội mẫu hệ. Cầu thang cái dành cho chủ nhà, người trong gia đình và những dịp quan trọng; cầu thang đực ít trang trí hơn, dành cho khách và việc thường ngày. Cách phân biệt và sử dụng có khác nhau ít nhiều giữa các buôn.

Cửa và không gian trong nhà

Từ cầu thang lên là một sàn hiên rộng gọi là sân sàn, rồi mới tới cửa vào gian khách, phần nhà phía trước nơi đặt chiêng, ché, ghế dài kpan của chủ nhà. Phía sau là các ngăn ngủ của từng gia đình con gái. Cửa nhà dài làm bằng ván, không lớn, đóng mở bằng then gỗ.

So sánh nhanh

Nhà rông của người Ba Na, Xơ Đăng là nhà chung của cả làng, không phải nhà ở, nên có quy tắc ra vào riêng. Nó xứng một bài khác hơn là gộp vào đây.

Phép lịch sự khi lên nhà sàn

Khách du lịch ở homestay bản làng ngày càng nhiều. Mấy điều nên biết:

1. Cởi giày dép trước khi lên cầu thang hoặc ngay đầu sàn, như chủ nhà làm.
2. Hỏi chủ nhà nên đi cầu thang nào, nhất là ở nhà có hai cầu thang. Đừng tự ý đi lối dành cho gia chủ.
3. Không ngồi, không đứng chắn ngay cửa hoặc đầu cầu thang.
4. Hỏi trước khi vào gian trong hoặc lại gần bếp thờ, cột thờ. Nhiều dân tộc có kiêng kỵ quanh bếp và cột cái.
5. Đi nhẹ chân trên sàn: sàn tre, sàn gỗ truyền âm rất xa, cả nhà nghe thấy.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu

Muốn quan sát kỹ mà không làm phiền gia đình đang ở, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có khu vườn kiến trúc với nhà dài Ê Đê, nhà sàn Thái, nhà sàn Tày, nhà rông Ba Na được dựng lại bởi chính người dân tộc. Đứng dưới chân cầu thang cái của nhà dài Ê Đê ở đó, có thể thấy rõ hình chạm trên đầu cầu thang.

Tại chỗ, có thể ghé các bản du lịch cộng đồng như bản Lác ở Mai Châu (nhà sàn Thái Trắng), các buôn Ê Đê quanh Buôn Ma Thuột như buôn Akô Dhông. Nhiều nhà sàn ngày nay đã thay mái lá bằng mái tôn, cầu thang gỗ bằng cầu thang bê tông, nhưng vị trí cầu thang và cửa vẫn thường giữ như cũ, vì đó là cái khung của nếp sống.