Nhà phố cổ Hội An có mặt tiền gần như toàn bằng gỗ: tầng trệt là dãy cửa ván tháo lắp hoặc cửa bức bàn nhiều cánh, phía trên khung cửa thường gắn một cặp "mắt cửa" tròn bằng gỗ. Mắt cửa là chi tiết dễ nhận ra nhất của phố Hội An, dân gian xem như đôi mắt canh giữ ngôi nhà. Cả hệ cửa được tính để chịu được những mùa lụt hằng năm của sông Hoài.
Phố thương cảng và kiểu nhà mặt tiền gỗ
Hội An từng là thương cảng sầm uất của xứ Đàng Trong từ khoảng thế kỷ 16–17, nơi thương nhân người Việt, người Hoa, người Nhật và thương thuyền phương Tây lui tới. Khu phố cổ được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1999, với hơn một nghìn công trình kiến trúc cổ, phần lớn là nhà phố, hội quán, đình, chùa, nhà thờ tộc.
Nhà phố Hội An có cấu trúc giống nhà ống ở chỗ hẹp mặt và sâu, nhiều nhà kéo dài từ phố Trần Phú xuống tới bờ sông, phía trước buôn bán, phía sau nhận hàng từ ghe thuyền. Khác biệt lớn là mặt tiền: ở Hội An, gỗ chiếm ưu thế. Nhiều nhà có cả mặt tiền tầng trệt và tầng lầu bằng gỗ, mái ngói âm dương, hiên nhỏ che nắng mưa.
Dãy cửa tầng trệt
Tầng trệt mặt phố thường là một dãy cửa gỗ chạy hết chiều ngang nhà. Có hai kiểu thường gặp:
- Cửa ván tháo lắp: những tấm ván đứng cài vào rãnh trên xà và rãnh trên ngưỡng, giống kiểu cửa hàng ở phố cổ Hà Nội xưa. Mở hàng là tháo ván.
- Cửa bức bàn nhiều cánh: các cánh hẹp xoay trên ngõng gỗ, có thể nhấc ra. Một số cánh có phần trên là song thưa.
Phía trước dãy cửa, nhiều nhà có thêm một lớp "cửa ngoài" thấp, kiểu bức chắn ngang hông, để ngày thường mở cửa trong cho thoáng mà vẫn ngăn chó mèo, gà vịt và trẻ nhỏ chạy ra phố.
Ngưỡng cửa ở Hội An thường bằng gỗ dày hoặc đá, cao vừa phải. Bước vào nhà là bước lên, một thói quen giúp nhà ít bị nước mưa từ phố tràn vào.
Mắt cửa: đôi mắt gỗ trên khung cửa
Ngẩng nhìn lên khung trên của cửa chính ở nhiều nhà cổ Hội An, có thể thấy hai khối gỗ tròn hoặc hình lục giác, gắn cách đều hai bên, nhô ra khỏi mặt gỗ. Người Hội An gọi là "mắt cửa".
Về mặt kỹ thuật
Mắt cửa thực chất là đầu của hai thanh gỗ (chốt) xuyên qua thanh mi cửa, giữ cho khung cửa chắc vào kết cấu nhà. Thay vì cắt bằng đầu chốt, người thợ làm nó to tròn, trang trí và để lộ ra ngoài. Tức là một chi tiết kết cấu đã được biến thành chi tiết trang trí.
Về mặt tín ngưỡng
Trên mặt mắt cửa thường có hình âm dương, hình xoáy, hoặc khắc nổi, sơn màu. Theo cách giải thích phổ biến ở Hội An, đôi mắt này dùng để "trông nhà", nhìn ra phố, xua điều không lành. Có ý kiến cho rằng tục này liên quan tới mắt vẽ trên mũi ghe thuyền ở miền Trung, cũng là đôi mắt giúp thuyền "nhìn đường". Đây là cách hiểu dân gian, mỗi gia đình kể một chút khác nhau, và nguồn gốc chính xác vẫn chưa có tài liệu chắc chắn.
Hình dáng mắt cửa cũng khác nhau giữa các nhà: có nhà mắt tròn sơn đen trắng, có nhà mắt hình bát giác, có nhà chạm hoa văn. Đi bộ phố cổ và để ý riêng mắt cửa là một cách thú vị để nhận ra sự đa dạng trong cùng một kiểu nhà.
Cửa và lụt: thiết kế để sống chung với nước
Gần như năm nào phố cổ Hội An cũng ngập vào mùa mưa, thường quanh tháng 10, 11. Có năm nước lên tới tầng trệt, ghe xuồng đi lại trên phố. Kiến trúc nhà phố Hội An, kể cả cánh cửa, đã thích nghi với điều đó:
| Chi tiết | Cách làm | Lợi ích khi lụt |
|---|---|---|
| Cửa ván tháo lắp | Tháo nhanh, cất lên gác | Không bị nước đẩy vỡ, không mục do ngâm lâu |
| Khung gỗ chịu nước | Dùng gỗ tốt, chân cột kê đá tảng | Gỗ ngâm vài ngày rồi phơi khô vẫn bền |
| Lỗ thông sàn gác | Ô mở trên sàn tầng lầu | Kéo đồ đạc từ tầng trệt lên khi nước lên |
| Ngưỡng và nền cao | Nền nhà cao hơn mặt phố | Lụt nhỏ không vào nhà |
Sau mỗi trận lụt, người Hội An rửa bùn, lau gỗ, mở hết cửa cho nhà khô. Một cánh cửa gỗ cổ ở đây có thể đã qua hàng trăm lần ngập như vậy.
Tầng lầu và ban công gỗ
Phía trên tầng trệt, mặt tiền tầng lầu nhiều nhà có cửa gỗ hoặc cửa sổ gỗ mở ra một ban công hẹp, lan can tiện song. Một số nhà cổ do người Hoa xây có cửa sổ tròn, cửa sổ hình hoa, hoặc ô thoáng chạm gỗ. Đến thời Pháp, vài nhà mặt phố được xây lại với cửa chớp, cột gạch, trang trí kiểu châu Âu, tạo nên sự pha trộn mà khách thường thấy ở phố Nguyễn Thái Học và Bạch Đằng.
Mấy ngôi nhà nên ghé để xem cửa
- Nhà cổ Tấn Ký: một trong những nhà cổ được nhắc nhiều nhất, có kết cấu gỗ chạm tinh xảo, nhiều đời gia đình còn sống trong nhà.
- Nhà cổ Phùng Hưng: nhà gỗ lớn, có tầng lầu và ban công, thấy rõ hệ cửa và lỗ thông sàn dùng khi lụt.
- Nhà cổ Quân Thắng: nhà phố có sân trong, chạm khắc gỗ.
- Các hội quán (Phúc Kiến, Quảng Triệu, Triều Châu): cổng và cửa mang phong cách kiến trúc Hoa, khác hẳn nhà phố.
Phần lớn nhà cổ mở cho khách nằm trong hệ thống vé tham quan của phố cổ, nên hỏi tại quầy thông tin về các điểm đang mở và giờ mở cửa. Đây vẫn là nhà dân, nhiều gian còn sinh hoạt, nên nhẹ nhàng, không tự ý chạm vào bàn thờ hay đồ gỗ.
Góc nhìn hôm nay
Hội An là ví dụ hiếm hoi một khu phố còn giữ được nhiều mặt tiền gỗ liền nhau. Việc giữ không dễ: gỗ cần thay thế đúng loại, đúng kỹ thuật mộng; thợ mộc Kim Bồng bên kia sông, làng nghề mộc lâu đời của Hội An, vẫn tham gia tu bổ nhiều ngôi nhà. Cửa kính, cửa cuốn bị hạn chế trong khu lõi để giữ cảnh quan.
Lần tới đứng trước một ngôi nhà Hội An, thử đếm số tấm ván cửa, nhìn mắt cửa trên đầu, tìm lỗ thông sàn trên trần. Ba chi tiết ấy kể đủ chuyện về buôn bán, tín ngưỡng và lụt lội của một thương cảng bốn trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Mắt cửa ở Hội An là gì?
Mắt cửa là cặp khối gỗ tròn hoặc lục giác gắn trên khung trên cửa chính nhà cổ Hội An. Về kỹ thuật đó là đầu chốt giữ khung cửa; về tín ngưỡng, dân gian xem như đôi mắt trông nhà, xua điều không lành.
Vì sao nhà cổ Hội An dùng cửa gỗ tháo lắp?
Cửa ván tháo lắp giúp mở rộng mặt tiền để buôn bán, và khi lụt có thể tháo cất lên gác, tránh bị nước đẩy vỡ hoặc ngâm mục. Đây là thích nghi với mùa lụt hằng năm của phố cổ.
Nhà cổ nào ở Hội An nên tham quan?
Nhà cổ Tấn Ký, Phùng Hưng, Quân Thắng là những nhà hay được giới thiệu, ngoài ra có các hội quán người Hoa. Nên hỏi quầy thông tin phố cổ về điểm đang mở và giờ mở cửa.
Phố cổ Hội An được UNESCO công nhận năm nào?
Phố cổ Hội An được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá thế giới năm 1999, cùng năm với Thánh địa Mỹ Sơn.