Cửa nhà ống phố cổ Hà Nội thời xưa là cửa ván gỗ ghép từng tấm: sáng tháo ra để mở hàng, tối cài lại vào rãnh để đóng nhà. Mặt tiền hẹp chỉ vài mét nên toàn bộ chiều ngang gần như dành cho cửa, biến lối vào thành quầy bán hàng. Sang thời Pháp, cửa xếp sắt và cửa chớp gỗ dần thay thế, tạo nên dáng phố cổ mà ta thấy hôm nay.
Nhà ống: hẹp mặt, sâu lòng
Khu phố cổ quanh hồ Hoàn Kiếm hình thành từ các phường nghề và chợ của kinh thành Thăng Long. Đất mặt phố là chỗ buôn bán, ai cũng muốn có một khúc mặt tiền, nên các lô đất bị chia hẹp theo chiều ngang và kéo dài vào trong. Kết quả là những ngôi nhà mặt tiền chỉ khoảng hai đến bốn mét nhưng sâu hàng chục mét, có nhà thông từ phố này sang phố kia.
Một ngôi nhà ống điển hình xưa gồm nhiều lớp nối tiếp:
- Gian ngoài cùng sát phố: cửa hàng, nơi bày bán.
- Khoảng sân trong (giếng trời) lấy sáng và gió.
- Gian ở, gian thờ.
- Thêm sân trong, rồi bếp, chỗ tắm giặt ở cuối nhà.
Vì cửa hàng nằm ngay mặt phố, cánh cửa ngoài cùng của nhà ống gánh hai việc: ban ngày phải mở rộng hết cỡ để khách nhìn thấy hàng, ban đêm phải đóng chắc để giữ của. Kiểu cửa tháo ván ra đời từ đó.
Cửa ván ghép: mở hàng là tháo cửa
Ở nhiều nhà phố cổ trước đầu thế kỷ 20, cửa mặt tiền không phải hai cánh xoay mà là một dãy ván gỗ dựng đứng, mỗi tấm rộng chừng một gang tay đến hai gang tay. Mép trên tấm ván cài vào rãnh ở xà trên, mép dưới tì vào rãnh trên ngưỡng gỗ. Tấm cuối cùng có then hoặc thanh gỗ ngang khoá cả dãy lại từ bên trong.
Sáng sớm, chủ hàng tháo từng tấm ra, xếp gọn vào một góc hoặc dựng sau quầy. Mặt tiền mở toang, gian hàng như một sân khấu nhỏ nhìn ra phố. Tối đến lắp lại theo đúng thứ tự, vì mỗi tấm thường được đánh dấu vị trí, lắp lẫn là kênh.
Tiếng tháo ván buổi sáng, tiếng lắp ván buổi tối từng là nhịp sống của phố hàng. Văn chương viết về Hà Nội đầu thế kỷ 20, như tuỳ bút của Thạch Lam trong "Hà Nội băm sáu phố phường", nhiều lần nhắc tới cảnh phố xá lên đèn, cửa hàng đóng mở — những chi tiết giúp người đọc hôm nay hình dung không khí phố cũ.
Vì sao không dùng cánh cửa xoay?
Cánh xoay cần khoảng trống để mở ra. Với mặt tiền hai, ba mét, hai cánh cửa mở vào sẽ chiếm mất chỗ bày hàng, mở ra ngoài thì lấn vỉa hè. Ván tháo rời không chiếm chỗ khi mở, lại cho phép mở toàn bộ chiều ngang. Thêm nữa, ván gỗ dày ghép khít khá chắc chắn khi đóng.
Thời Pháp: cửa xếp sắt và cửa chớp
Từ cuối thế kỷ 19 sang nửa đầu thế kỷ 20, khi Hà Nội thành thủ phủ Liên bang Đông Dương, phố cổ thay đổi diện mạo. Nhiều nhà được xây lại hai, ba tầng bằng gạch, mặt tiền mang dáng kiến trúc Pháp hoặc kiểu "nhà phố" pha trộn. Cửa cũng đổi theo:
| Kiểu cửa | Vị trí thường gặp | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Cửa ván ghép | Tầng trệt nhà hàng phố kiểu cũ | Tháo từng tấm, cài rãnh, then ngang |
| Cửa xếp sắt | Tầng trệt cửa hàng | Các thanh sắt xếp gập như đàn accordion, kéo ngang, khoá móc |
| Cửa chớp gỗ (lá sách) | Cửa sổ, cửa ban công tầng trên | Nan gỗ nghiêng cho gió vào, chắn nắng mưa |
| Cửa pano kính | Phía trong cửa chớp | Hai lớp: chớp ngoài, kính trong, mùa đông đóng kính |
Cửa xếp sắt có ưu điểm của cửa ván: mở ra thì gọn, không chiếm chỗ. Nhưng nó nhanh hơn nhiều, chỉ một người kéo trong vài giây, và khi đóng vẫn nhìn xuyên được vào trong, ánh sáng đèn hắt ra phố. Nhiều nhà kết hợp: cửa xếp phía ngoài, cửa gỗ phía trong.
Cửa chớp gỗ sơn xanh ở tầng trên trở thành một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của phố cổ Hà Nội. Lá chớp nghiêng xuống giúp nước mưa chảy ra ngoài, gió vẫn lùa vào, người trong nhà nhìn ra được còn người dưới phố khó nhìn lên.
Cửa phía trong: khác hẳn cửa mặt phố
Đi qua gian hàng vào sâu trong nhà ống, cánh cửa đổi tính cách. Giữa các lớp nhà thường là cửa gỗ thượng song hạ bản, cửa bức bàn nhiều cánh, giống nhà gỗ ở làng quê. Lý do dễ hiểu: phần trong nhà là nơi ở, nơi thờ, không cần bày hàng mà cần thông gió qua giếng trời.
Nhiều nhà ống cổ còn giữ lối đi dọc một bên, gọi là hành lang hay lối ngõ, nối cửa mặt phố với các khoảng sân sâu bên trong. Có những nhà nhiều hộ cùng ở, mỗi hộ một lớp, dùng chung lối đi ấy.
Nhà cổ 87 Mã Mây: một cánh cửa còn nguyên
Muốn thấy cận cảnh một ngôi nhà ống kiểu cũ với hệ cửa gỗ, nơi dễ đến nhất là nhà cổ 87 Mã Mây, được Ban quản lý phố cổ Hà Nội phục hồi với sự hỗ trợ kỹ thuật quốc tế và mở cửa cho khách tham quan. Ngôi nhà có mặt tiền hẹp, các lớp nhà nối nhau qua sân trong, cửa gỗ, cầu thang gỗ và gian thờ trên gác.
Đứng trong sân trong nhìn ra, có thể thấy rõ ánh sáng đi vào nhà thế nào, gió lùa qua các cửa thượng song ra sao. Đó là bài học về thiết kế khí hậu mà nhà phố bê tông hôm nay hay quên.
Góc nhìn hôm nay
Phần lớn mặt tiền phố cổ bây giờ đã thay bằng cửa kính, cửa cuốn, biển hiệu che kín. Cửa ván ghép gần như biến mất khỏi phố, chỉ còn sót ở vài nhà cũ hoặc được làm lại cho quán cà phê theo phong cách hoài cổ. Cửa xếp sắt vẫn còn khá nhiều, nhất là ở các phố hàng nhỏ.
Nếu đi bộ phố cổ với một mắt nhìn "cửa", vài gợi ý:
- Ngẩng lên tầng hai: cửa chớp gỗ, ban công sắt hoa, mái ngói âm dương thường còn nguyên dù tầng trệt đã đổi khác.
- Nhìn ngưỡng cửa: một số nhà còn giữ ngưỡng đá hoặc ngưỡng gỗ cũ, có rãnh cài ván.
- Ghé các nhà cổ mở cửa đón khách, các đình, đền trong phố như đình Kim Ngân, đền Bạch Mã, để thấy cửa gỗ nhiều cánh còn dùng.
- Tôn trọng nhà dân: phần lớn nhà phố cổ vẫn có người ở, chụp ảnh từ ngoài, đừng tự ý vào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống phố cổ Hà Nội có cửa kiểu gì?
Thời xưa, tầng trệt dùng cửa ván gỗ ghép từng tấm cài vào rãnh, sáng tháo ra để mở hàng. Từ thời Pháp, nhiều nhà chuyển sang cửa xếp sắt ở tầng trệt và cửa chớp gỗ ở tầng trên.
Vì sao nhà phố cổ Hà Nội hẹp và dài?
Đất mặt phố là chỗ buôn bán nên ai cũng muốn có mặt tiền, lô đất bị chia hẹp theo chiều ngang và kéo sâu vào trong. Nhà vì thế có mặt tiền vài mét nhưng sâu hàng chục mét, xen các sân trong lấy sáng.
Nhà cổ 87 Mã Mây có gì đặc biệt?
Đây là một trong những ngôi nhà ống kiểu cũ được phục hồi và mở cửa tham quan, còn giữ cấu trúc nhiều lớp nhà, sân trong, cửa gỗ và gian thờ. Nơi tiện để hiểu cách người Hà Nội xưa sống trong nhà ống.
Cửa xếp sắt có từ khi nào ở Hà Nội?
Cửa xếp sắt phổ biến ở Hà Nội từ thời Pháp thuộc, khi nhiều nhà phố được xây lại bằng gạch. Nó giữ ưu điểm mở ra gọn như cửa ván nhưng thao tác nhanh hơn nhiều.