Cửa bức bàn là hệ cửa gỗ gồm nhiều cánh ghép sát nhau, che kín cả một gian nhà, mỗi cánh xoay trên cối gỗ và có thể nhấc ra khi cần mở toang gian giữa. Trong nhà rường Huế, dãy cửa bức bàn ở mặt tiền vừa là vách, vừa là cửa: ngày thường khép lại cho kín gió, ngày giỗ, ngày Tết tháo hết để gian thờ thông thẳng ra sân.
Nhà rường Huế và vị trí của dãy cửa
Nhà rường là nhà gỗ kết cấu khung, các cột, kèo, xà, "rường" liên kết với nhau bằng mộng chứ không bằng đinh. Kiểu phổ biến ở Huế là nhà ba gian hai chái, có khi năm gian. Tường gạch chỉ bao ba phía và chủ yếu che mưa gió; sức nặng mái ngói đè lên bộ khung gỗ. Vì tường không chịu lực, mặt trước gần như để trống cho cửa.
Dãy cửa bức bàn chạy suốt mặt tiền, mỗi gian một bộ. Người Huế gọi phần này là "mặt dựng" của nhà. Đứng ngoài sân nhìn vào, thứ đầu tiên đập vào mắt không phải mái hay cột, mà là hàng cánh cửa gỗ màu nâu sậm, đều tăm tắp, có ô song thưa phía trên cho ánh sáng lọt vào.
Ngôi nhà quay về hướng nào, cửa mở ra đâu, khoảng sân trước rộng bao nhiêu đều được tính trước khi dựng khung. Với người Huế xưa, sân trước, bình phong, bể cạn và dãy cửa là một chuỗi liên tục: khách đi từ cổng ngõ, vòng qua bình phong, rồi mới đối diện dãy cửa.
Cấu tạo một bộ cửa bức bàn
Mỗi bộ cửa gồm ba phần chính: khung, cánh và cối.
- Khung cửa: thanh ngưỡng nằm dưới chân, thanh "mi cửa" (đố ngang) nằm trên, hai bên là cột nhà hoặc trụ gỗ. Ngưỡng thường làm bằng gỗ tốt, cao hơn mặt nền, vừa chặn nước mưa tạt vào vừa làm chỗ khoét lỗ cho cối dưới.
- Cánh cửa: mỗi gian thường có bốn đến sáu cánh hẹp, chiều cao gấp nhiều lần chiều rộng. Cánh gồm khung bao bằng gỗ dày, bên trong lắp ván hoặc song. Chính những cánh hẹp này giúp một người có thể nhấc ra mà không cần thợ.
- Cối và chốt quay: cánh không treo trên bản lề sắt mà có hai "ngõng" gỗ ở đầu trên và đầu dưới cạnh cánh, cắm vào lỗ trên mi cửa và lỗ trên ngưỡng. Cánh xoay quanh trục ngõng ấy. Muốn tháo, chỉ việc nâng cánh lên cho ngõng dưới thoát khỏi lỗ rồi kéo ra.
Cách lắp này có từ rất lâu ở nhà gỗ Việt Nam, đình chùa miền Bắc cũng dùng. Cái hay của nó là gần như không có chi tiết kim loại, nên ít rỉ sét trong khí hậu ẩm của miền Trung. Cái dở là cánh cửa nặng, ngõng mòn theo năm tháng thì cửa xệ, phải đẽo chèn lại.
Phần trên thưa, phần dưới kín
Nhiều cánh cửa bức bàn ở Huế được chia làm hai: phần trên lắp song tiện hoặc nan gỗ thưa, phần dưới là ván kín. Kiểu chia này là "thượng song hạ bản", có bài riêng trong danh mục này. Nó đáp đúng nhu cầu khí hậu: phía trên cho gió và ánh sáng vào, phía dưới che tầm nhìn từ ngoài, chắn bụi và chân gió lạnh mùa đông.
Vì sao phải tháo được
Người không quen sẽ hỏi: làm cửa kiên cố rồi sao lại thiết kế để tháo ra? Câu trả lời nằm ở cách người Huế dùng gian giữa.
Gian giữa là gian thờ. Ngày giỗ, ngày Tết, lễ cưới, lễ tang, họ hàng tụ về đông, cần một không gian lớn liền từ bàn thờ ra tới hiên và sân. Tháo hết cửa gian giữa, đôi khi cả hai gian bên, ngôi nhà biến thành một sảnh mở. Nắng chiếu tới tận bàn thờ, khói hương bay thẳng ra ngoài, khách ngồi ở hiên vẫn thấy lễ.
Ngày thường, cửa lắp lại, mỗi gian thành một khoang kín đáo. Mùa đông Huế mưa dầm và lạnh, dãy cửa giữ hơi ấm. Mùa hè nắng gắt, chỉ mở vài cánh lệch nhau cho gió lùa mà không để nắng rọi thẳng.
Tức là cánh cửa ở đây không chỉ ngăn trong và ngoài. Nó là công cụ để chủ nhà "điều chỉnh" ngôi nhà theo mùa và theo dịp.
Gỗ, thợ và chạm khắc
Nhà rường Huế dùng các loại gỗ tốt như mít, kiền kiền, lim, gõ tuỳ khả năng của gia chủ. Gỗ mít được ưa cho phần cửa và các chi tiết chạm vì thớ mịn, màu vàng ngả nâu đẹp theo thời gian, lại ít bị mối mọt. Nhà khá giả có khi dùng gỗ quý cho cả bộ khung.
Thợ dựng nhà rường nổi tiếng nhất xứ Huế là thợ làng Mỹ Xuyên, nay thuộc vùng Phong Điền phía bắc thành phố. Họ thuộc lòng tỉ lệ cột, kèo, độ dốc mái, và biết cách ráp cả ngôi nhà chỉ bằng mộng. Nghề truyền trong dòng họ, nhiều đời.
Phần chạm trên cửa bức bàn thường ở các ô ván phía dưới, ô song phía trên và các thanh ngang. Hoạ tiết hay gặp:
| Hoạ tiết | Hay gặp ở đâu | Ý nghĩa thường được nói tới |
|---|---|---|
| Tứ quý (mai, lan, cúc, trúc) | Ô ván dưới cánh cửa | Bốn mùa, phẩm cách người quân tử |
| Hoa lá cách điệu, dây leo | Viền khung, thanh ngang | Sinh sôi, bền bỉ |
| Bát bửu (bầu rượu, quạt, kiếm, sáo…) | Ô chạm nhà giàu, nhà thờ họ | Tám vật quý gắn với các vị tiên |
| Chữ Thọ, chữ Phúc cách điệu | Ô song, mi cửa | Lời chúc cho gia đình |
Ý nghĩa trong bảng là cách hiểu phổ biến trong dân gian; mỗi nhà, mỗi người thợ có thể chọn hoạ tiết theo sở thích và theo những gì mình giỏi chạm nhất.
Nhìn một bộ cửa bức bàn: đọc ra được gì
Nếu có dịp vào một ngôi nhà rường cổ, có mấy điểm đáng để ý:
- Số cánh mỗi gian: gian giữa thường rộng nhất, nhiều cánh nhất. Hai gian bên ít cánh hơn hoặc có một phần vách cố định.
- Độ mòn của ngưỡng: chỗ ngưỡng bị mòn lõm cho biết lối người ra vào nhiều nhất qua nhiều thế hệ.
- Lỗ ngõng trên mi cửa: nhìn kỹ sẽ thấy lỗ khoét tròn, có khi được lót thêm miếng gỗ cứng để chịu mòn.
- Màu gỗ: mặt trong và mặt ngoài cánh thường khác màu, vì mặt ngoài chịu nắng mưa, mặt trong ám khói hương.
- Dấu tích sửa chữa: những miếng chèn gỗ mới, những cánh thay sau, cho thấy ngôi nhà đã sống qua bao nhiêu đời chủ.
Khác gì cửa bức bàn ở đình làng Bắc Bộ
Cửa bức bàn không phải riêng của Huế. Ở miền Bắc, đình, chùa, nhà thờ họ và nhà gỗ cổ cũng có dãy cửa nhiều cánh tháo lắp được. Khác biệt chủ yếu ở tỉ lệ và trang trí:
- Đình Bắc Bộ thường có mái thấp, hiên rộng, dãy cửa nằm sâu trong hiên. Nhiều ngôi đình xưa thậm chí để trống, không có cửa, hoặc chỉ có ván bưng thấp.
- Nhà rường Huế có mặt dựng cao hơn, cửa thường sơn hoặc giữ màu gỗ tự nhiên, trang trí tiết chế, ít sơn son thếp vàng so với nhà quan hay chốn cung đình.
- Ở Nam Bộ, nhà gỗ ba gian thời trước cũng có hệ cửa tương tự, nhưng hay gặp kiểu "cửa lá sách" và cửa ván lùa trong nhà phố.
Góc nhìn hôm nay: còn xem được ở đâu
Nhà rường Huế ngày càng ít. Nhiều ngôi đã bị bán đi, tháo dỡ chở ra nơi khác dựng lại làm khu nghỉ dưỡng hoặc nhà sưu tập. Muốn thấy dãy cửa bức bàn trong bối cảnh gốc, có thể tìm đến:
- Làng cổ Phước Tích bên sông Ô Lâu, phía bắc Huế, nơi còn nhiều nhà rường cổ trong vườn, được công nhận di tích quốc gia.
- Vùng Kim Long, Vỹ Dạ với các nhà vườn, phủ đệ cũ. Một số nhà mở cửa đón khách tham quan, nên hỏi trước lịch.
- Các nhà thờ họ, phủ thờ quanh Huế, nơi dãy cửa vẫn được tháo ra mỗi dịp lễ lớn.
Khi vào nhà dân đang ở, nên xin phép trước khi chụp ảnh, không tự ý đẩy, tháo hay đứng tựa vào cánh cửa cổ. Gỗ trăm năm tuổi có khi chắc nhưng ngõng và mộng thì đã mòn.
Với người đang làm nhà mới mà thích tinh thần nhà rường, bài học đáng giữ không phải là chép y hoạ tiết, mà là ý tưởng "cửa linh hoạt": một mặt tiền mở hết được khi cần, khép kín được khi trời xấu. Cửa xếp gỗ, cửa lùa nhiều cánh ngày nay chính là hậu duệ của ý tưởng đó.
Câu hỏi thường gặp
Cửa bức bàn là gì?
Cửa bức bàn là dãy cửa gỗ gồm nhiều cánh hẹp lắp sát nhau, che kín một gian nhà. Mỗi cánh xoay quanh hai ngõng gỗ cắm vào ngưỡng và mi cửa, có thể nhấc ra khi muốn mở rộng gian nhà.
Vì sao cửa nhà rường Huế tháo ra được?
Để mở toang gian thờ vào những ngày giỗ, Tết, cưới hỏi, khi cần không gian lớn liền từ bàn thờ ra sân. Ngày thường lắp lại cho kín gió, nhất là mùa mưa lạnh.
Cửa bức bàn làm bằng gỗ gì?
Thường là gỗ mít, kiền kiền, lim hoặc gõ, tuỳ điều kiện gia chủ. Gỗ mít được ưa cho cánh cửa và chi tiết chạm vì thớ mịn, màu đẹp và ít bị mọt.
Xem nhà rường cổ ở Huế ở đâu?
Làng cổ Phước Tích phía bắc Huế, các nhà vườn vùng Kim Long, Vỹ Dạ và một số nhà thờ họ còn giữ được nhà rường trong bối cảnh gốc. Nên hỏi lịch mở cửa và xin phép chủ nhà trước.
Cửa bức bàn khác cửa thượng song hạ bản thế nào?
Cửa bức bàn nói về cách bố trí: nhiều cánh lắp kín cả gian, tháo lắp được. Thượng song hạ bản nói về cấu tạo một cánh: phần trên là song thưa, phần dưới là ván kín. Một dãy cửa bức bàn có thể gồm các cánh thượng song hạ bản.