Tam quan là cổng chùa có ba lối đi: cửa giữa lớn, hai cửa bên nhỏ hơn. Theo cách giải thích phổ biến trong Phật giáo, ba cửa tượng trưng cho "tam giải thoát môn": Không môn, Vô tướng môn và Vô tác (Vô nguyện) môn, ba cánh cửa của trí tuệ dẫn ra khỏi khổ đau. Ở Việt Nam, tam quan còn là nơi đặt gác chuông, là ranh giới giữa đời thường và chốn tu hành.
Tên gọi: tam quan, tam môn, sơn môn
"Tam quan" nghĩa đen là ba cửa ải, ba cửa. Trong văn bản Phật giáo chữ Hán, cổng chùa còn được gọi là "tam môn" (ba cửa) và "sơn môn" (cửa núi), vì xưa nhiều chùa dựng trên núi, cổng chùa là cửa vào núi. Người Nhật gọi cổng lớn của chùa là sanmon, cũng từ chữ "sơn môn" hay "tam môn". Người Việt dùng "tam quan" phổ biến nhất, và mở rộng nghĩa ra cho cả cổng đình, đền, nhà thờ họ có ba lối.
Chữ "sơn môn" về sau còn dùng để chỉ một ngôi chùa lớn và các chùa con trực thuộc, như "sơn môn Huế", tức một dòng truyền thừa. Đó là nghĩa mở rộng, ít liên quan tới cái cổng vật lý.
Ba cửa giải thoát
Giáo lý Phật giáo Đại thừa nói tới ba "cánh cửa" dẫn tới giải thoát, gọi là tam giải thoát môn. Cách hiểu đơn giản:
| Cửa | Chữ Hán Việt | Ý nghĩa giản lược |
|---|---|---|
| Cửa giữa | Không môn | Thấy mọi sự vật không có tự tính cố định, đều do duyên hợp mà thành |
| Một cửa bên | Vô tướng môn | Không bám vào hình tướng bên ngoài |
| Cửa bên còn lại | Vô tác môn (Vô nguyện môn) | Không mong cầu, không tạo tác vì ham muốn |
Đây là cách giải thích được nhiều nhà chùa và sách phổ thông dùng khi nói về tam quan. Việc gán cửa nào với khái niệm nào có thể khác nhau tuỳ tài liệu, và không phải ngôi chùa nào khi xây cũng chủ ý theo mô hình này. Nhưng ý chung khá rõ: đi qua tam quan là bước vào con đường tu tập, để lại phía sau những bám chấp của đời thường.
Từ đó mà có chữ "cửa Không", "cửa Phật", "cửa thiền", những cách nói chỉ chốn tu hành, được bàn thêm trong danh mục Cánh cửa trong văn hoá.
Cửa giữa, cửa bên: ai đi lối nào
Ở nhiều chùa, cửa giữa của tam quan thường đóng ngày thường, chỉ mở vào ngày lễ lớn, khi rước kiệu, đón khách quý hoặc chư tăng. Người đi lễ vào bằng hai cửa bên. Có nơi giữ lệ "vào cửa phải, ra cửa trái" (tính theo hướng người đứng ngoài nhìn vào) hoặc ngược lại tuỳ vùng.
Đây là phép tắc nhà chùa, không có một quy định chung toàn quốc. Cách an toàn nhất khi đến một ngôi chùa lạ: để ý người địa phương đi lối nào, hoặc hỏi nhà chùa. Đừng tự ý đẩy cửa giữa đang đóng.
Kiến trúc tam quan ở Việt Nam
Tam quan có gác chuông
Ở nhiều chùa Bắc Bộ, tam quan kết hợp với gác chuông: tầng dưới là ba lối đi, tầng trên treo đại hồng chung. Kiểu này tiết kiệm diện tích và đưa tiếng chuông lan xa từ điểm cao nhất ở cổng. Gác chuông chùa Keo là ví dụ nổi tiếng, có bài riêng.
Tam quan một tầng mái
Kiểu đơn giản: ba lối đi dưới một hoặc ba mái ngói, cửa giữa có mái cao hơn. Thường gặp ở chùa làng.
Tam quan dạng nghi môn trụ
Bốn trụ gạch cao tạo ba khoảng, không có mái che lối đi, trên đỉnh trụ đắp búp sen, hình phượng, hình nghê. Kiểu này hay gặp từ thời Nguyễn, giống nghi môn của đình và đền.
Tam quan miền Nam
Nhiều chùa Nam Bộ có tam quan xây xi măng, đắp nổi rồng, hoa sen, khảm sành sứ màu, mái cong nhiều tầng. Kiểu này có bài riêng ở mục cổng đình, cổng chùa Nam Bộ.
Tam quan nội, tam quan ngoại
Chùa lớn có thể có hai lớp tam quan: tam quan ngoại ở ngoài cùng, mở ra đường hoặc ra hồ, và tam quan nội ở trong, trước sân chùa chính. Khoảng giữa hai lớp là một sân rộng, có khi là hồ nước, ao sen, cây cổ thụ. Bước qua lớp cổng thứ nhất, người đi lễ đã rời xa tiếng ồn; qua lớp thứ hai, mới tới không gian chính.
Cách tổ chức nhiều lớp này phổ biến trong kiến trúc tôn giáo Á Đông, ở Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc đều có. Mỗi lớp cổng là một lần "lọc", một bước chuẩn bị tâm thế.
Những tam quan nên xem
- Chùa Keo: tam quan nội và gác chuông gỗ ba tầng mái, một trong những công trình gỗ cổ đẹp nhất Bắc Bộ.
- Chùa Bút Tháp (vùng Kinh Bắc): tam quan và gác chuông dẫn vào quần thể có tháp đá, cầu đá chạm.
- Chùa Trấn Quốc (Hà Nội): tam quan bên đường Thanh Niên, mở vào ngôi chùa có lịch sử rất lâu đời bên Hồ Tây.
- Chùa Thiên Mụ (Huế): cổng tam quan phía sau tháp Phước Duyên, nhìn ra sông Hương.
- Chùa Giác Lâm (TP.HCM): một trong những ngôi chùa cổ nhất Sài Gòn – Gia Định, tam quan kiểu Nam Bộ.
Góc nhìn hôm nay: đi qua tam quan cho đúng phép
- Ăn mặc kín đáo trước khi vào cổng, không đội mũ khi đi qua tam quan.
- Đi cửa bên nếu cửa giữa đóng; không đứng chắn giữa lối chụp ảnh lâu khi có người đi lễ.
- Không dẫm lên ngưỡng cửa gỗ, nhất là ở chùa cổ.
- Hạ giọng nói từ khi bước qua cổng, không phải đợi tới chánh điện.
- Nếu đi theo nhóm du lịch, hỏi trước nhà chùa về khu vực được chụp ảnh.
Lần tới đi chùa, thử dừng một nhịp trước tam quan, nhìn lên mái, đọc câu đối hai bên, rồi mới bước vào. Người xưa xây ba cái cửa ấy không phải để đi cho nhanh, mà để người ta chậm lại.
Câu hỏi thường gặp
Tam quan chùa là gì?
Tam quan là cổng chùa có ba lối đi, cửa giữa lớn, hai cửa bên nhỏ. Tam quan đánh dấu ranh giới giữa đời thường và không gian tu tập, ở nhiều chùa Bắc Bộ còn kết hợp với gác chuông.
Ba cửa tam quan tượng trưng cho gì?
Theo cách giải thích phổ biến, ba cửa tượng trưng cho tam giải thoát môn trong Phật giáo: Không môn, Vô tướng môn và Vô tác môn. Đó là ba cánh cửa trí tuệ dẫn tới giải thoát.
Đi chùa nên đi cửa nào của tam quan?
Ở nhiều chùa, cửa giữa chỉ mở vào ngày lễ lớn, người đi lễ dùng hai cửa bên. Mỗi chùa có thể có lệ riêng, nên quan sát người địa phương hoặc hỏi nhà chùa.
Tam quan và sơn môn khác nhau không?
Về cái cổng, sơn môn và tam môn là tên gọi khác của cổng chùa. Nhưng "sơn môn" còn có nghĩa mở rộng là một ngôi chùa lớn cùng các chùa trực thuộc trong một dòng truyền thừa.