Hoàng thành Huế có bốn cửa: Ngọ Môn ở phía nam, Hoà Bình Môn ở phía bắc, Hiển Nhơn Môn ở phía đông và Chương Đức Môn ở phía tây. Hiển Nhơn và Chương Đức là cặp cổng đối xứng hai bên, trang trí đắp nổi và khảm sành sứ rực rỡ; theo nhiều tài liệu, xưa cửa Hiển Nhơn dành cho nam giới, cửa Chương Đức dành cho nữ giới ra vào Hoàng thành. Ngày nay Hiển Nhơn Môn là một trong những cửa khách tham quan hay dùng nhất.
Hoàng thành và bốn cửa
Hoàng thành Huế, còn gọi Đại Nội, là vòng thành bên trong Kinh thành, bao quanh các cung điện, miếu thờ và khu làm việc của triều đình. Vòng thành hình gần vuông, mỗi cạnh dài khoảng hơn sáu trăm mét, được xây dựng và hoàn thiện trong các thời Gia Long, Minh Mạng.
Bốn cửa của Hoàng thành đặt theo bốn hướng. Mỗi cửa có vai trò riêng:
| Cửa | Hướng | Vai trò thường được nhắc tới |
|---|---|---|
| Ngọ Môn | Nam | Cổng chính, nơi tổ chức đại lễ, lối đi của vua |
| Hiển Nhơn Môn | Đông | Cửa đông, theo nhiều tài liệu dành cho quan lại nam ra vào |
| Chương Đức Môn | Tây | Cửa tây, theo nhiều tài liệu dành cho phụ nữ ra vào |
| Hoà Bình Môn | Bắc | Cửa sau, dẫn ra phía bắc Kinh thành |
Ngọ Môn đã có bài riêng. Bài này dành cho ba cửa còn lại, đặc biệt cặp Hiển Nhơn – Chương Đức.
Tên gọi: nhân và đức
"Hiển Nhơn" (Hiển Nhân) nghĩa là làm sáng tỏ lòng nhân. "Chương Đức" nghĩa là làm rạng rỡ đức. Theo quan niệm Nho giáo của triều Nguyễn, nhân và đức là hai phẩm chất cốt lõi của người cai trị. Đặt tên hai cửa đối xứng như vậy là một cách nhắc: ai đi vào chốn triều đình cũng phải mang theo nhân và đức.
Hướng đông, nơi mặt trời mọc, thường gắn với dương, với nam giới; hướng tây gắn với âm, với nữ giới. Đó có thể là lý do cửa đông dành cho nam, cửa tây dành cho nữ theo lệ xưa, dù cách sử dụng thực tế qua các đời vua có thể không hoàn toàn cứng nhắc.
Kiến trúc: cổng có lầu, trang trí sặc sỡ
Hiển Nhơn Môn và Chương Đức Môn có kiến trúc gần giống nhau: cổng tam quan với lối đi chính giữa và hai lối nhỏ hai bên, phía trên là lầu hai tầng mái. Điều làm hai cổng nổi bật là phần trang trí:
- Đắp nổi: rồng, mây, hoa lá, các ô hộc trang trí trên mặt cổng và trên các tầng mái.
- Khảm sành sứ: mảnh gốm sứ nhiều màu gắn lên vữa, tạo thành hình rồng, hoa, chữ. Kỹ thuật này phổ biến trong kiến trúc cung đình Huế thế kỷ 19.
- Mái nhiều tầng, đầu đao cong, bờ nóc có trang trí.
So với Ngọ Môn trang nghiêm, hai cổng này có vẻ vui mắt hơn, màu sắc tươi, chi tiết nhiều. Người mê kiến trúc Huế hay dành thời gian đứng gần, xem từng ô khảm, vì mỗi ô là một bức tranh nhỏ.
Pháp lam và sành sứ
Kiến trúc cung đình Huế còn dùng pháp lam, tức men màu tráng trên cốt đồng, để trang trí ở một số công trình. Pháp lam Huế là một nghề thủ công đặc biệt của triều Nguyễn, được nghiên cứu và phục hồi trong những năm gần đây. Khi đi qua các cổng, cổng miếu, cổng lăng ở Huế, nên để ý phân biệt mảnh sứ khảm (có cạnh vỡ, men gốm) với ô pháp lam (bề mặt men phẳng, viền đồng).
Hoà Bình Môn: cửa phía bắc
Hoà Bình Môn là cửa phía bắc của Hoàng thành, dẫn ra phía sau, hướng về khu vực hồ Tịnh Tâm và các khu dân cư phía bắc Kinh thành. Cửa này ít được khách tham quan biết đến hơn ba cửa kia, nhưng lại cho một góc nhìn yên tĩnh: phía bắc Hoàng thành vắng người, nhiều cây, gần các công trình như Thư viện Thái Bình Lâu và vườn Cơ Hạ.
Tên "Hoà Bình" mang ý hoà hợp, bình yên. Theo một số tài liệu, cửa từng có tên khác trước khi được đổi thành Hoà Bình Môn dưới thời Nguyễn.
Từ Hoàng thành vào Tử Cấm Thành
Bên trong Hoàng thành là Tử Cấm Thành, nơi sinh hoạt của vua và hoàng gia, cũng có tường bao và cổng riêng. Cổng chính phía nam của Tử Cấm Thành là Đại Cung Môn, nằm sau điện Thái Hoà. Phần lớn Tử Cấm Thành đã bị hư hại trong thế kỷ 20, nhiều công trình đang được phục hồi dần.
Như vậy, nếu tính từ ngoài phố vào tới nơi vua ở, một vị quan triều Nguyễn phải qua cổng Kinh thành (như Thượng Tứ, Đông Ba), rồi cổng Hoàng thành (như Hiển Nhơn), rồi cổng Tử Cấm Thành. Mỗi lớp cổng, quyền ra vào càng hạn chế.
Góc nhìn hôm nay: đi Đại Nội qua các cửa
- Vào bằng Ngọ Môn, để thấy toàn bộ trục chính: hồ Thái Dịch, điện Thái Hoà, Đại Cung Môn.
- Đi về phía tây nam, xem Thế Miếu, Hiển Lâm Các và Cửu Đỉnh, rồi ra gần Chương Đức Môn để xem trang trí khảm sành sứ của cổng.
- Nếu có thời gian, đi lên phía bắc, ghé Thái Bình Lâu, vườn Cơ Hạ và đứng ở Hoà Bình Môn nhìn ra.
- Kết thúc ở phía đông với Hiển Nhơn Môn, so sánh trang trí với Chương Đức. Đây thường là lối ra quen thuộc của khách tham quan.
- Kiểm tra trước cửa nào đang mở cho khách, giờ mở cửa và lối vào ra, vì có thể thay đổi theo đợt tu bổ hoặc sự kiện.
Lần tới đi qua cửa Hiển Nhơn, thử đọc hai chữ trên cổng và nghĩ về điều người xưa muốn nhắc: bước vào nơi quyền lực, hãy mang theo lòng nhân.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng thành Huế có mấy cửa?
Hoàng thành Huế có bốn cửa: Ngọ Môn ở phía nam, Hoà Bình Môn ở phía bắc, Hiển Nhơn Môn ở phía đông và Chương Đức Môn ở phía tây.
Cửa Hiển Nhơn dành cho ai?
Theo nhiều tài liệu, xưa cửa Hiển Nhơn ở phía đông dành cho quan lại nam ra vào Hoàng thành, còn cửa Chương Đức ở phía tây dành cho phụ nữ. Ngày nay Hiển Nhơn là một trong những cửa khách tham quan hay dùng.
Hiển Nhơn và Chương Đức nghĩa là gì?
Hiển Nhơn nghĩa là làm sáng tỏ lòng nhân, Chương Đức nghĩa là làm rạng rỡ đức. Hai tên đối nhau, nhắc về hai phẩm chất cốt lõi theo quan niệm Nho giáo.
Cổng Hoàng thành Huế trang trí bằng gì?
Chủ yếu bằng đắp nổi vữa và khảm sành sứ nhiều màu, hình rồng, mây, hoa lá. Một số công trình cung đình Huế còn dùng pháp lam, men màu tráng trên cốt đồng.