Angkor Thom, kinh thành của vua Jayavarman VII cuối thế kỷ 12, có năm cổng lớn, mỗi cổng là một tháp đá đỉnh tạc bốn khuôn mặt khổng lồ nhìn ra bốn hướng. Dẫn vào mỗi cổng là con đường đắp qua hào nước, hai bên có hàng tượng thần và quỷ ôm thân rắn Naga, tái hiện tích "khuấy biển sữa". Cổng Nam là cổng được giữ gìn tốt nhất và đông khách nhất.
Angkor Thom: "thành phố lớn"
"Angkor Thom" trong tiếng Khmer nghĩa là "thành phố lớn". Đây là kinh đô cuối cùng và bền vững nhất của đế chế Khmer, do vua Jayavarman VII cho xây dựng sau khi ông giành lại kinh thành vào cuối thế kỷ 12. Thành có hình vuông, mỗi cạnh khoảng 3 km, bao bởi tường đá ong cao và hào nước rộng.
Ở trung tâm thành là đền Bayon, nổi tiếng với hàng chục ngọn tháp đá có những khuôn mặt mỉm cười. Angkor Thom nằm trong quần thể Angkor ở gần thành phố Siem Reap, Campuchia, được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1992.
Jayavarman VII theo Phật giáo Đại thừa, khác với nhiều vị vua Khmer trước đó chủ yếu theo Ấn Độ giáo. Dấu ấn này thể hiện rõ trong kiến trúc Angkor Thom, kể cả các cổng.
Năm cổng của kinh thành
| Cổng | Vị trí | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cổng Nam | Giữa cạnh phía nam | Được phục dựng tốt nhất, lối vào phổ biến từ Angkor Wat |
| Cổng Bắc | Giữa cạnh phía bắc | Yên tĩnh hơn, dẫn ra các đền phía bắc |
| Cổng Tây | Giữa cạnh phía tây | Ít khách, nhiều đoạn tượng đổ vỡ |
| Cổng Chiến thắng | Cạnh phía đông, thẳng hàng với Hoàng cung | Dẫn từ Sân Voi ra ngoài thành |
| Cổng Người chết (Cổng Ma) | Cạnh phía đông, thẳng hàng với Bayon | Tên gọi dân gian, ý nghĩa nguồn gốc còn bàn |
Cạnh phía đông có hai cổng, nên tổng cộng là năm. Bốn cổng ở bốn hướng nằm trên hai trục chính cắt nhau tại Bayon.
Bốn khuôn mặt trên đỉnh tháp
Mỗi cổng Angkor Thom là một tháp đá cao khoảng hai mươi mét. Phần trên cùng tạc bốn khuôn mặt lớn quay về bốn hướng, nét mặt điềm tĩnh, môi hơi mỉm. Đây là cùng kiểu khuôn mặt với các tháp ở đền Bayon.
Các khuôn mặt ấy là ai thì đến nay vẫn còn tranh luận. Cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến là Bồ Tát Quán Thế Âm (Avalokiteshvara), vị Bồ Tát của lòng từ bi trong Phật giáo Đại thừa, nhìn khắp bốn phương. Một giả thuyết khác cho rằng đó là chân dung lý tưởng hoá của chính vua Jayavarman VII, hoặc sự kết hợp giữa vua và Bồ Tát. Có ý kiến nối với thần Brahma bốn mặt của Ấn Độ giáo.
Dù là ai, hiệu quả của chúng rất rõ: ai tiến về cổng cũng cảm thấy mình đang bị nhìn từ trên cao, một ánh nhìn vừa che chở vừa uy nghi.
Phần chân tháp hai bên lối đi có tượng voi ba đầu (Airavata, voi của thần Indra), vòi voi vươn xuống chạm đất như những cột trụ. Trên lưng voi là hình thần Indra.
Con đường thần và quỷ
Trước mỗi cổng là một con đường đắp đá băng qua hào nước. Hai bên đường là hai hàng tượng ngồi, mỗi hàng 54 tượng, ôm một thân rắn Naga khổng lồ dài suốt con đường, đầu rắn xoè ra ở đầu cầu.
- Một bên là các thần (deva), nét mặt hiền.
- Bên kia là các quỷ (asura), mắt trợn, nét mặt dữ.
Cảnh này tái hiện tích "khuấy biển sữa" (Samudra Manthan) trong thần thoại Ấn Độ: thần và quỷ cùng kéo thân rắn Vasuki quấn quanh núi Mandara để khuấy đại dương, tìm thuốc trường sinh. Tích này cũng được chạm nổi rất dài trên hành lang Angkor Wat. Ở Angkor Thom, nó được biến thành một lối vào ba chiều: người đi vào thành như đi giữa cuộc kéo co vũ trụ.
Nhiều đầu tượng ở cổng Nam là bản phục dựng hoặc đã được gắn lại; một số đầu gốc nằm trong các bảo tàng. Khi đứng gần, có thể thấy rõ đường nối giữa phần cũ và phần phục chế.
Cổng và đời sống kinh thành
Lối đi qua các cổng Angkor Thom đủ rộng cho voi và xe bò, phương tiện chính thời ấy. Kinh thành bên trong có cung điện, đền thờ, nhà ở của quan lại và người hầu. Phần lớn dân chúng sống bên ngoài và trong các khu nhà gỗ, nên những gì còn lại ngày nay chủ yếu là công trình đá.
Sân Voi và Sân Vua Hủi gần trung tâm, thẳng hàng với Cổng Chiến thắng, là nơi vua xem lễ duyệt, đón khách. Con đường từ đây đi thẳng ra Cổng Chiến thắng là một trục nghi lễ của kinh thành.
Góc nhìn hôm nay: đến các cổng Angkor Thom
- Mua vé Angkor Pass tại quầy chính thức hoặc trang chính thức của cơ quan quản lý Angkor; vé có loại một ngày và nhiều ngày.
- Vào bằng cổng Nam buổi sáng sớm, dừng lại đi bộ trên con đường thần quỷ thay vì ngồi xe qua.
- Đi qua Bayon ở trung tâm, rồi ra bằng Cổng Chiến thắng hoặc Cổng Bắc để thấy những cổng ít người hơn.
- Cổng Tây và Cổng Người chết vắng hơn, cảnh rừng hoang, hợp với người thích chụp ảnh yên tĩnh.
- Ăn mặc kín vai và đầu gối khi vào các khu đền, mang nước và mũ, tránh leo trèo lên tượng.
Mùa khô (khoảng tháng 11 đến tháng 3) dễ đi lại nhất; mùa mưa cây cối xanh hơn nhưng đường có thể lầy.
Câu hỏi thường gặp
Angkor Thom có mấy cổng?
Angkor Thom có năm cổng: Cổng Nam, Cổng Bắc, Cổng Tây và hai cổng ở cạnh phía đông là Cổng Chiến thắng và Cổng Người chết. Mỗi cổng là một tháp đá đỉnh tạc bốn khuôn mặt.
Bốn khuôn mặt trên cổng Angkor Thom là ai?
Còn tranh luận. Giả thuyết phổ biến là Bồ Tát Quán Thế Âm nhìn khắp bốn phương; giả thuyết khác cho là chân dung lý tưởng hoá của vua Jayavarman VII hoặc sự kết hợp của cả hai.
Hàng tượng trước cổng Angkor Thom kể chuyện gì?
Hai hàng tượng thần và quỷ ôm thân rắn Naga tái hiện tích "khuấy biển sữa" trong thần thoại Ấn Độ, khi thần và quỷ cùng kéo rắn để khuấy đại dương tìm thuốc trường sinh.
Ai xây Angkor Thom?
Vua Jayavarman VII của đế chế Khmer cho xây Angkor Thom vào cuối thế kỷ 12 và đầu thế kỷ 13, với đền Bayon ở trung tâm.