Cổng Brandenburg (Brandenburger Tor) ở Berlin được xây năm 1788–1791 theo thiết kế của kiến trúc sư Carl Gotthard Langhans, lấy cảm hứng từ cổng Propylaea của Acropolis Athens. Cổng có mười hai cột tạo năm lối đi, trên đỉnh là cỗ xe bốn ngựa Quadriga của nữ thần chiến thắng, tác phẩm của Johann Gottfried Schadow. Đây là công trình tân cổ điển nổi tiếng nhất nước Đức và là cánh cổng thành cổ duy nhất của Berlin còn lại.
Cổng thành của một Berlin đã mở rộng
Berlin thế kỷ 18 có một vòng tường thuế (Akzisemauer) bao quanh thành phố với khoảng mười tám cổng, nơi thu thuế hàng hoá ra vào. Mỗi cổng mang tên vùng hay thành phố mà con đường từ đó dẫn tới. Cổng Brandenburg nằm trên con đường hướng về thị trấn Brandenburg an der Havel, nên mang tên ấy.
Vua Phổ Friedrich Wilhelm II muốn thay cổng cũ bằng một công trình xứng tầm, đặt ở đầu đại lộ Unter den Linden, con đường danh giá nhất thủ đô dẫn về cung điện. Langhans được giao thiết kế, và chọn một hình mẫu từ Hy Lạp cổ đại.
Khi vòng tường thuế bị dỡ bỏ vào giữa thế kỷ 19, hầu hết các cổng khác cũng biến mất. Cổng Brandenburg được giữ lại vì giá trị kiến trúc và vị trí trung tâm của nó.
Tân cổ điển: quay về Hy Lạp
Cuối thế kỷ 18, châu Âu say mê nghệ thuật Hy Lạp – La Mã cổ đại. Các cuộc khảo cứu di tích Athens, Pompeii được in thành sách vẽ, kiến trúc sư khắp nơi học theo. Phong cách này gọi là tân cổ điển (neoclassicism), đề cao sự cân đối, giản dị, những hàng cột và mái tam giác.
Langhans lấy cảm hứng từ Propylaea, cổng dẫn lên đồi Acropolis ở Athens, xây vào thế kỷ 5 trước Công nguyên. Cổng Brandenburg không phải bản sao, nhưng mượn tinh thần của nó: một dãy cột uy nghi tạo thành các lối đi, phía trên là một xà ngang lớn.
Cấu trúc cổng
| Bộ phận | Mô tả |
|---|---|
| Hàng cột | Mười hai cột kiểu Doric, xếp thành hai hàng sáu cột, tạo năm lối đi |
| Lối giữa | Rộng nhất, xưa dành cho xe của hoàng gia |
| Bốn lối bên | Dành cho người và xe thường |
| Nhà phụ hai bên | Hai khối nhà nhỏ ở hai cánh, xưa dành cho lính gác và nhân viên thu thuế |
| Quadriga | Cỗ xe bốn ngựa bằng đồng do nữ thần chiến thắng điều khiển, trên đỉnh cổng |
| Kích thước | Cao khoảng 26 m (kể cả tượng), rộng khoảng 65 m |
Phù điêu trên xà ngang và trong các lối đi kể những cảnh thần thoại Hy Lạp, như các kỳ công của Heracles, phù hợp với tinh thần tân cổ điển.
Quadriga: cỗ xe đi Paris rồi trở về
Tượng Quadriga do Johann Gottfried Schadow tạo hình, đặt lên đỉnh cổng năm 1793. Ban đầu nữ thần được hiểu là thần hoà bình. Năm 1806, sau khi chiếm Berlin, Napoléon cho tháo Quadriga chở về Paris làm chiến lợi phẩm. Năm 1814, sau khi Napoléon thất bại, cỗ xe được đưa trở lại Berlin trong niềm hân hoan của người dân. Lúc này nữ thần được gắn thêm cây quyền trượng có hình cây thánh giá sắt và đại bàng Phổ, và được hiểu là Victoria, nữ thần chiến thắng.
Câu chuyện cỗ xe đi và về làm cho cổng Brandenburg gắn với ý thức dân tộc của người Đức từ đầu thế kỷ 19.
Một biểu tượng của nước Đức
Trong thế kỷ 20, cổng Brandenburg chứng kiến nhiều biến cố lớn của lịch sử nước Đức, và trong nhiều năm nằm ở ranh giới chia cắt thành phố. Từ khi nước Đức thống nhất năm 1990, cổng trở thành biểu tượng của sự đoàn tụ và mở cửa. Ngày nay quảng trường Pariser Platz phía đông cổng là nơi tổ chức lễ đón năm mới, các sự kiện lớn và là điểm chụp ảnh của hầu hết du khách tới Berlin.
Cổng được tu bổ toàn diện năm 2000–2002, làm sạch đá sa thạch và phục hồi Quadriga. Xe cộ không còn đi qua cổng; khu vực quanh cổng là vùng đi bộ.
Cổng Brandenburg và các cổng tân cổ điển khác
- Propylaea (Athens): nguyên mẫu Hy Lạp, thế kỷ 5 TCN, lối lên đồi Acropolis.
- Propyläen (Munich): cổng tân cổ điển thế kỷ 19, cũng lấy cảm hứng Propylaea.
- Wellington Arch (London): cổng vòm tân cổ điển đầu thế kỷ 19, có quadriga trên đỉnh.
- Khải Hoàn Môn (Paris): cùng thời kỳ nhưng theo mô hình khải hoàn môn La Mã, không phải cổng cột Hy Lạp.
So sánh cổng Brandenburg với Khải Hoàn Môn là cách hay để thấy hai nhánh của kiến trúc cổ điển: một bên là hàng cột Hy Lạp thoáng, một bên là khối vòm La Mã đặc.
Góc nhìn hôm nay: đến cổng Brandenburg
- Đứng ở Pariser Platz phía đông để thấy mặt chính của Quadriga (cỗ xe hướng về phía đông, vào trung tâm thành phố).
- Đi qua cổng sang phía tây, nhìn lại, rồi dạo vào công viên Tiergarten.
- Đến lúc sáng sớm để tránh đông người, hoặc buổi tối khi cổng được chiếu sáng.
- Kết hợp các điểm gần: toà nhà Reichstag với mái vòm kính, đại lộ Unter den Linden, Đảo Bảo tàng.
- Cổng mở công cộng, không cần vé; tôn trọng các khu tưởng niệm ở khu vực lân cận.
Một cánh cổng thu thuế cuối thế kỷ 18 đã trở thành gương mặt của cả một quốc gia. Đó là điều khiến cổng Brandenburg đặc biệt: kiến trúc của nó vẫn như lúc mới xây, nhưng ý nghĩa thì đã đổi nhiều lần theo lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Cổng Brandenburg xây năm nào?
Cổng Brandenburg được xây năm 1788–1791 theo lệnh vua Phổ Friedrich Wilhelm II, do kiến trúc sư Carl Gotthard Langhans thiết kế. Tượng Quadriga được đặt lên đỉnh năm 1793.
Cổng Brandenburg lấy cảm hứng từ đâu?
Từ Propylaea, cổng dẫn lên đồi Acropolis ở Athens xây thế kỷ 5 trước Công nguyên. Đây là công trình tiêu biểu của phong cách tân cổ điển ở Đức.
Quadriga trên cổng Brandenburg là gì?
Là cỗ xe bốn ngựa bằng đồng do nữ thần chiến thắng Victoria điều khiển, tác phẩm của Johann Gottfried Schadow. Năm 1806 Napoléon mang tượng về Paris, đến năm 1814 tượng được đưa trở lại Berlin.
Vì sao gọi là cổng Brandenburg?
Vì cổng nằm trên con đường từ Berlin hướng về thị trấn Brandenburg an der Havel. Các cổng trong vòng tường thuế của Berlin xưa thường mang tên nơi con đường dẫn tới.