Người Việt có nhiều điều kiêng quanh ngưỡng cửa: không ngồi hay đứng giữa ngưỡng, không quét rác ra cửa ngày mồng Một, không phơi đồ lót trước cửa chính, không để giày dép bừa bộn chắn lối. Phần lớn những điều kiêng này vừa mang màu tín ngưỡng, vừa có lý do đời thường rất rõ: an toàn, lịch sự, sạch sẽ. Bài này kể lại các kiêng kỵ phổ biến như một phần văn hoá dân gian, kèm cách hiểu thực tế, không khẳng định điều nào là linh nghiệm.
Vì sao ngưỡng cửa là chỗ "nhạy cảm"
Trong rất nhiều nền văn hoá, ngưỡng cửa được xem là ranh giới: giữa trong và ngoài, giữa nhà mình và thế giới, giữa người sống và những điều vô hình. Những nơi ranh giới thường sinh ra nhiều điều kiêng, vì người ta không chắc điều gì sẽ xảy ra khi đứng "giữa hai bên". Nhà nhân học Arnold van Gennep, trong nghiên cứu nổi tiếng về các nghi lễ chuyển tiếp (1909), đã dùng chính hình ảnh ngưỡng cửa (limen) để gọi tên giai đoạn "ở giữa" của mọi nghi lễ.
Ở Việt Nam, ngưỡng cửa còn là nơi nhiều nghi lễ diễn ra: đón dâu, xông đất, đón giao thừa, khiêng linh cữu. Vì thế quanh nó có nhiều kiêng kỵ.
Những kiêng kỵ phổ biến và cách hiểu đời thường
| Điều kiêng | Quan niệm dân gian | Lý do đời thường có thể thấy |
|---|---|---|
| Ngồi hoặc đứng giữa ngưỡng cửa | Chắn đường thần linh, tài lộc vào nhà | Chắn lối đi, dễ bị va, cánh cửa đóng vào kẹp người, ngưỡng gỗ nhanh mòn |
| Trẻ con ngồi trên ngưỡng | Không tốt cho trẻ | Trẻ dễ ngã ra ngoài, kẹp tay vào cửa |
| Quét rác từ trong ra cửa ngày mồng Một | Quét đi tài lộc của năm mới | Ngày Tết nghỉ ngơi; xưa rác dồn ra ngõ dễ bừa bộn, gây phiền hàng xóm |
| Phơi quần áo, đồ lót ngay cửa chính | Chắn may mắn, thiếu tôn nghiêm | Mất mỹ quan, kém lịch sự với khách |
| Để giày dép lộn xộn trước cửa | Nhà "lộn xộn" cả vận | Vấp ngã, lối thoát hiểm bị chắn |
| Nói chuyện với khách qua ngưỡng cửa (một người trong, một người ngoài) | Dễ sinh bất hoà | Thiếu lịch sự, nên mời khách vào hoặc ra ngoài nói chuyện |
| Cắt móng tay, chải tóc ở cửa | Không may | Mất vệ sinh ở lối đi chung |
Không phải vùng nào cũng giữ đủ các điều trên, và mỗi vùng có cách giải thích riêng. Nhiều điều đã phai đi ở thành phố.
Kiêng kỵ ngày Tết quanh cửa
Những ngày đầu năm, kiêng kỵ quanh cửa nhiều hơn ngày thường, vì người ta tin "đầu năm thế nào, cả năm thế ấy":
- Kiêng cho lửa, cho nước ra khỏi nhà ngày mồng Một, sợ mất tài lộc. Ngày xưa đây cũng là lúc nhà nhà đã chuẩn bị đủ, không cần đi mượn.
- Kiêng đổ rác ra ngoài trong mấy ngày đầu năm. Nhiều nhà dồn rác vào góc, sau mồng Ba mới đổ.
- Kiêng để cửa đóng im ỉm cả ngày mồng Một, vì cửa đóng là "khép" may mắn; mở cửa cho khách đến chúc Tết.
- Kiêng khóc, cãi nhau ở cửa và trong nhà.
Ở chung cư hiện đại, việc giữ rác mấy ngày là không vệ sinh. Nhiều gia đình vẫn giữ ý bằng cách đổ rác trước giao thừa và hạn chế rác trong mấy ngày Tết.
Kiêng kỵ khi có người đi xa, người mất
Ở một số vùng, khi người thân sắp đi xa, gia đình kiêng quét nhà ngay sau khi người ấy vừa bước ra cửa, như sợ "quét" mất người đi. Khi nhà có tang, có tục kiêng để linh cữu đi qua ngưỡng một cách đột ngột, có người đứng ở cửa làm lễ trước khi khiêng ra. Đây là những tục nặng màu tâm linh, được giữ khác nhau theo vùng và tôn giáo.
Ngưỡng cửa trong kiêng kỵ thế giới
- Nga: kiêng bắt tay hoặc trao đồ qua ngưỡng cửa; người Nga thường mời khách bước hẳn vào rồi mới bắt tay.
- Phương Tây: vấp ở ngưỡng cửa khi bước vào nhà bị coi là điềm xấu, có thể là một nguồn gốc của tục bế cô dâu qua ngưỡng cửa.
- Thái Lan và một số nước Đông Nam Á: không dẫm lên ngưỡng cửa đền chùa, cung điện; bước qua ngưỡng bằng cách nhấc chân.
- Mông Cổ: dẫm lên ngưỡng cửa lều (ger) là thất lễ lớn với gia chủ.
Điều thú vị là kiêng dẫm hoặc đứng trên ngưỡng cửa xuất hiện ở rất nhiều nơi cách xa nhau, cho thấy con người ở đâu cũng có cảm giác ngưỡng cửa là một chỗ đặc biệt.
Giữ kiêng kỵ thế nào cho hợp lý
- Tôn trọng người lớn tuổi: nếu ông bà, bố mẹ coi trọng một điều kiêng, giữ theo trong nhà là cách đơn giản để giữ hoà khí.
- Không lo lắng thái quá: lỡ phạm một điều kiêng không có nghĩa là năm ấy sẽ gặp hoạ. Kiêng kỵ là văn hoá, không phải luật nhân quả.
- Giữ cái lý, bỏ cái nặng nề: không ngồi ngưỡng cửa, không để giày dép bừa bộn, không phơi đồ ở cửa chính đều là thói quen tốt dù có tin hay không.
- Khi đến nhà người khác, nhất là nhà của dân tộc, tôn giáo khác, hỏi chủ nhà nếu không chắc. Tôn trọng kiêng kỵ của người khác là phép lịch sự.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều điều kiêng quanh ngưỡng cửa là "bài học an toàn" của người xưa được nói bằng ngôn ngữ tâm linh: đừng ngồi chắn cửa, đừng để trẻ chơi ở ngưỡng, giữ lối vào gọn gàng. Ngày nay, khi cửa chính chung cư còn là lối thoát hiểm, những thói quen ấy lại càng có ý nghĩa. Muốn đọc thêm về kiêng kỵ dân gian, có thể tìm các sách sưu tầm phong tục như "Việt Nam phong tục" (Phan Kế Bính) và các công trình folklore của Viện Nghiên cứu Văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không được ngồi ngưỡng cửa?
Theo quan niệm dân gian, ngồi ngưỡng cửa là chắn đường thần linh và tài lộc vào nhà. Về mặt đời thường, ngồi đó chắn lối đi, dễ bị va, bị cánh cửa kẹp, và trẻ nhỏ dễ ngã.
Mồng Một Tết có được quét nhà không?
Dân gian kiêng quét rác ra cửa ngày mồng Một vì sợ quét đi tài lộc. Nhiều nhà dọn sạch trước giao thừa và hạn chế quét, đổ rác trong mấy ngày đầu năm.
Vì sao kiêng phơi đồ trước cửa chính?
Theo quan niệm dân gian, phơi đồ ở cửa chính chắn may mắn và thiếu tôn nghiêm. Về mặt thực tế, nó làm mất mỹ quan và kém lịch sự với khách.
Kiêng kỵ ngưỡng cửa có ở nước khác không?
Có. Người Nga kiêng bắt tay qua ngưỡng cửa, người Mông Cổ kiêng dẫm lên ngưỡng lều, nhiều nước Đông Nam Á kiêng dẫm lên ngưỡng cửa đền chùa.