Đêm giao thừa, nhiều gia đình Việt mở cửa chính, bày mâm cúng ngoài sân hoặc trước hiên để tiễn năm cũ, đón năm mới, theo quan niệm "tống cựu nghênh tân". Mâm cúng ngoài trời dành cho các vị thần coi việc nhân gian năm cũ và năm mới (dân gian gọi là quan Hành khiển); mâm trong nhà dâng tổ tiên. Cửa mở vào khoảnh khắc ấy là cánh cửa của cả trời đất, không chỉ của một ngôi nhà.
Giao thừa là gì
Giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo âm lịch, tính vào giờ Tý, tức nửa đêm ngày cuối cùng của tháng Chạp. "Giao" là giao lại, "thừa" là tiếp nhận: năm cũ giao lại, năm mới tiếp nhận. Theo tín ngưỡng dân gian, đây cũng là lúc vị thần cai quản năm cũ bàn giao công việc cho vị thần cai quản năm mới.
Vì thế người xưa coi giao thừa là khoảnh khắc thiêng nhất trong năm. Mọi người trong nhà cố thức chờ, mặc quần áo tươm tất, giữ không khí vui vẻ, tránh cãi cọ.
Hai mâm cúng, hai phía của cánh cửa
| Mâm | Đặt ở đâu | Dâng cho ai (theo quan niệm dân gian) |
|---|---|---|
| Mâm cúng ngoài trời | Sân, hiên, trước cửa chính; nhà chung cư thường đặt ở ban công hoặc ngay trước cửa | Các vị thần coi việc nhân gian năm cũ, năm mới |
| Mâm cúng trong nhà | Bàn thờ gia tiên | Tổ tiên, ông bà |
Mâm ngoài trời thường gồm hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, mũ áo giấy, gà luộc hoặc xôi, hoa quả, bánh chưng. Mâm trong nhà là cỗ Tết dâng tổ tiên. Mỗi vùng, mỗi gia đình bày khác nhau, không có một chuẩn chung.
Vị trí hai mâm cho thấy vai trò của cánh cửa đêm ấy: cửa mở thông giữa không gian bên ngoài nơi thần linh "đi qua" và không gian bên trong nơi tổ tiên được rước về. Chủ nhà đứng ở ngưỡng cửa, quay ra ngoài khấn mâm ngoài trời, quay vào khấn bàn thờ trong nhà.
Vì sao mở cửa
Trong quan niệm dân gian, mở cửa đêm giao thừa có mấy ý:
- Đón khí trời mới: mở cửa cho không khí năm mới tràn vào, đẩy cái cũ ra.
- Tiễn những điều không vui của năm cũ đi ra.
- Đón tổ tiên về ăn Tết, đón thần linh chứng giám.
- Báo hiệu nhà đã sẵn sàng cho năm mới, hàng xóm thấy cửa mở, đèn sáng, có thể sang chúc.
Có gia đình mở cả cửa sổ, đặc biệt ở miền Bắc ngày xưa. Có gia đình chỉ mở cửa chính trong lúc cúng rồi đóng lại cho đỡ lạnh. Cả hai đều phổ biến.
Sau giao thừa: xuất hành và hái lộc
Sau khi cúng xong, nhiều người "xuất hành", tức bước ra khỏi nhà lần đầu tiên trong năm mới. Có người xem hướng tốt theo lịch để đi về hướng ấy, có người đơn giản đi lễ chùa, đền gần nhà. Trên đường về, nhiều người hái một nhành cây non (hái lộc) mang về nhà, tượng trưng cho lộc của năm mới.
Ngày nay ở nhiều chùa, việc bẻ cành bị khuyến cáo vì làm hại cây; thay vào đó nhà chùa phát lộc sẵn (một nhánh cây nhỏ, một phong bao lì xì). Nên theo hướng dẫn của nơi mình đến, đừng tự bẻ cây ở chùa và nơi công cộng.
Lúc về tới nhà, người xuất hành có thể chính là người xông đất cho nhà mình.
Đêm giao thừa ở những nơi khác
- Người Hoa: đêm trừ tịch cả nhà ăn bữa đoàn viên, thức đón giao thừa (thủ tuế), sáng sớm mở cửa đốt pháo "khai môn" (mở cửa đón năm mới).
- Người Hàn: tục thức đêm cuối năm, nhiều nhà thắp đèn khắp nơi trong nhà.
- Người Philippines, một số vùng Mỹ Latinh: có tục mở toang cửa ra vào, cửa sổ lúc nửa đêm năm mới dương lịch để đón may mắn vào nhà.
- Người Scotland: tục first-footing, người đầu tiên bước qua cửa sau nửa đêm mang may rủi cho cả năm.
Tục mở cửa lúc năm mới có ở nhiều nền văn hoá cách xa nhau. Có lẽ vì ở đâu người ta cũng thấy cánh cửa là hình ảnh tự nhiên nhất cho sự "bước sang".
Lưu ý an toàn đêm giao thừa
Đêm giao thừa có nhiều lửa: hương, nến, đèn, hoá vàng mã. Với nhà phố, chung cư, mấy điều nên nhớ:
- Đặt mâm cúng ngoài trời ở chỗ thoáng, xa rèm cửa, xa vật dễ cháy, xa lối đi chung của chung cư.
- Không để hương, nến cháy khi không có người trông, nhất là khi đóng cửa đi xuất hành.
- Hoá vàng ở nơi được quy định, nhiều chung cư có lò hoá vàng chung; không đốt trong hành lang, ban công kín.
- Trẻ nhỏ cần có người lớn trông khi ở gần mâm cúng có lửa.
- Pháo nổ bị cấm theo quy định pháp luật hiện hành; pháo hoa chỉ được dùng loại và trong thời gian được pháp luật cho phép.
Góc nhìn hôm nay
Ở thành phố, nhiều gia đình đón giao thừa ngoài đường, xem pháo hoa, rồi mới về nhà cúng. Cánh cửa nhà có khi mở muộn hơn giờ Tý. Không sao cả. Điều cốt lõi của tục mở cửa đón giao thừa không nằm ở phút chính xác, mà ở việc cả nhà cùng đứng ở ngưỡng cửa một lúc, nhìn ra ngoài, rồi quay vào trong với một lời chúc cho năm mới.
Ai muốn đọc thêm về Tết xưa có thể tìm "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính, "Việt Nam văn hoá sử cương" của Đào Duy Anh, hay các bài tuỳ bút về Tết Hà Nội của Vũ Bằng trong "Thương nhớ mười hai".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mở cửa đêm giao thừa?
Theo quan niệm dân gian, mở cửa để đón khí trời năm mới, tiễn điều không vui của năm cũ, đón tổ tiên về ăn Tết và thần linh chứng giám. Đây là tục "tống cựu nghênh tân".
Mâm cúng giao thừa ngoài trời để ở đâu?
Thường đặt ở sân, hiên hoặc trước cửa chính. Nhà chung cư thường đặt ở ban công hoặc ngay trước cửa căn hộ, ở chỗ thoáng, xa vật dễ cháy và lối đi chung.
Giao thừa là mấy giờ?
Giao thừa theo âm lịch là thời khắc chuyển sang năm mới, tính vào giờ Tý, tức khoảng nửa đêm ngày cuối cùng của tháng Chạp.
Hái lộc đầu năm có nên bẻ cành ở chùa?
Không nên. Nhiều chùa khuyến cáo không bẻ cành vì làm hại cây, thay vào đó phát lộc sẵn. Hãy theo hướng dẫn của nơi mình đến.