Xông đất (còn gọi xông nhà, đạp đất) là tục người Việt coi trọng người đầu tiên bước qua cửa nhà mình sau thời khắc giao thừa, vì tin rằng người ấy ảnh hưởng tới may rủi của gia đình cả năm. Gia chủ thường mời trước một người vui vẻ, khoẻ mạnh, làm ăn thuận lợi, hoặc tự mình xông nhà. Người Scotland cũng có tục rất giống gọi là first-footing. Đây là tín ngưỡng dân gian, ý nghĩa lớn nhất của nó là khởi đầu năm mới bằng một cuộc gặp vui.
Xông đất là gì
Sau giao thừa, nhà nào cũng đã cúng xong, cửa đã mở đón năm mới. Người đầu tiên từ bên ngoài bước vào nhà trong năm mới được gọi là người xông đất. Theo quan niệm dân gian, "đầu xuôi đuôi lọt": nếu người xông đất mang lại không khí vui vẻ, may mắn, thì cả năm gia đình cũng suôn sẻ. Ngược lại, nhiều người ngại người xông đất đang có chuyện buồn, đang ốm, hoặc tính tình nóng nảy.
Thời điểm xông đất thường được tính là từ sau giao thừa tới hết sáng mồng Một. Có nơi coi người đến đầu tiên trong ngày mồng Một là người xông đất, dù đã qua giao thừa nhiều giờ.
Gia đình thường chọn ai
Không có quy định cố định, mỗi nhà, mỗi vùng chọn theo cách riêng. Những tiêu chí hay được nhắc:
| Tiêu chí | Vì sao được coi trọng |
|---|---|
| Tính tình vui vẻ, xởi lởi | Mang không khí tốt vào nhà ngày đầu năm |
| Khoẻ mạnh, gia đình êm ấm | Tượng trưng sự bình an |
| Làm ăn thuận lợi, có uy tín | Mong năm mới gia chủ cũng phát đạt |
| Tuổi "hợp" với gia chủ | Theo quan niệm can chi, nhiều người xem tuổi trước khi mời |
| Không có tang trong năm | Theo tục kiêng, người có tang thường tự tránh đi xông nhà người khác |
Việc xem tuổi hợp hay không là quan niệm tử vi, can chi dân gian, mỗi sách nói một kiểu. Nhiều gia đình ngày nay bỏ qua chuyện tuổi, chỉ mời người thân thiết, vui tính.
Tự xông nhà
Một cách rất phổ biến là chủ nhà tự xông đất. Trước giao thừa, chủ nhà ra khỏi nhà (đi lễ chùa, đi dạo, hoặc chỉ ra ngoài cổng), sau giao thừa thì quay về, là người đầu tiên bước vào. Cách này tránh được việc phải mời người ngoài lúc nửa đêm, cũng tránh được chuyện khách vô tình đến "xông" mà mình không chủ động.
Người đi xông đất nên làm gì
Nếu được nhờ xông đất cho nhà ai, có mấy điều thường được coi là phải phép:
- Đến đúng giờ đã hẹn, nhất là khi gia chủ đã chọn giờ.
- Mang một món quà nhỏ: bánh kẹo, trái cây, cành hoa, bao lì xì cho trẻ em. Quà không cần đắt, quan trọng là ý.
- Chúc Tết ngay khi bước vào, lời chúc ngắn gọn, vui vẻ.
- Không ở quá lâu: xông đất chỉ nên mười, mười lăm phút, rồi để gia chủ nghỉ hoặc đón khách khác. Theo quan niệm xưa, ở nhanh, về nhanh thì việc nhà gia chủ cũng "nhanh, gọn" cả năm.
- Tránh chuyện buồn, tránh nói điều xui, tránh cãi nhau, đổ vỡ.
Xông đất ở Scotland: first-footing
Ở Scotland và miền bắc nước Anh, đêm giao thừa dương lịch (Hogmanay) có tục first-footing rất giống xông đất. Người bước qua ngưỡng cửa đầu tiên sau nửa đêm được coi là mang may rủi cho cả năm. Theo truyền thống, người được ưa nhất là một người đàn ông cao, tóc sẫm màu. Người ta giải thích tục này còn từ thời người Viking tóc vàng đến từ biển là mối đe doạ, nên người tóc sẫm tượng trưng cho sự an toàn, dù đây chỉ là một cách giải thích dân gian.
Người first-footer thường mang theo những món quà tượng trưng: một cục than (để nhà ấm), muối (để no đủ), bánh shortbread hoặc bánh trái cây, và một chút rượu whisky để chúc. Họ được mời vào, uống một ly và cùng chúc mừng năm mới.
Hai tục ở hai đầu thế giới giống nhau đến lạ: đều coi ngưỡng cửa đêm năm mới là một khoảnh khắc thiêng, và đều tin người đầu tiên bước qua mang theo vận may.
Những tục gần giống ở châu Á
- Người Hoa đầu năm cũng đi chúc Tết, kiêng quét nhà, kiêng làm vỡ đồ, nhưng tục "người đầu tiên vào nhà" không nặng như ở Việt Nam.
- Người Hàn có tục chúc Tết người lớn (sebae) ngay trong nhà buổi sáng năm mới, coi trọng thứ tự lớn bé.
- Nhiều dân tộc thiểu số ở Việt Nam có lệ kiêng người lạ vào nhà trong những ngày lễ nhất định, thường có dấu hiệu cắm ở cửa hoặc đầu cầu thang để báo.
Xông đất trong đời sống hôm nay
Ở thành phố, tục xông đất vẫn còn nhưng nhẹ nhàng hơn. Nhiều gia đình đi chơi, đi lễ đêm giao thừa và tự xông nhà khi về. Ở chung cư, hàng xóm sang chúc nhau sáng mồng Một cũng là một kiểu xông đất không cần tính toán.
Một vài lời khuyên thực tế:
- Nếu định nhờ ai xông đất, hãy nói trước vài ngày, đừng để người ta bất ngờ.
- Nếu được nhờ mà không tiện, từ chối nhẹ nhàng thay vì đến muộn hoặc lỡ hẹn.
- Đừng trách người vô tình đến nhà sớm. Họ đến để chúc Tết, đó là thiện ý.
- Với người lớn tuổi coi trọng tục này, nên tôn trọng cách họ chọn người, dù mình không tin.
Góc nhìn hôm nay
Bỏ qua chuyện may rủi, tục xông đất giữ lại một ý rất đẹp: ngày đầu năm, cánh cửa nhà mình mở ra cho một người được chọn vì họ mang niềm vui. Có thể tin hay không tin chuyện tuổi hợp, nhưng ai cũng mong người đầu tiên mình gặp trong năm là một người tử tế. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính hay "Đất lề quê thói" của Nhất Thanh, hai cuốn sách quen thuộc về phong tục người Việt đầu thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Xông đất là gì?
Xông đất là tục coi trọng người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa, vì dân gian tin người ấy ảnh hưởng tới may rủi của gia đình cả năm. Gia chủ thường mời trước người vui vẻ, thuận lợi hoặc tự xông nhà.
Xông đất vào giờ nào?
Thường là sau giao thừa đến hết sáng mồng Một. Có nơi coi người đến đầu tiên trong ngày mồng Một là người xông đất.
Chủ nhà có tự xông đất được không?
Được, đây là cách rất phổ biến. Chủ nhà ra khỏi nhà trước giao thừa, sau giao thừa quay về và là người đầu tiên bước vào nhà.
Đi xông đất cần mang gì?
Thường mang một món quà nhỏ như bánh kẹo, trái cây, hoa hoặc lì xì cho trẻ em, chúc Tết vui vẻ và chỉ ở lại khoảng mười, mười lăm phút.
First-footing ở Scotland là gì?
Là tục người đầu tiên bước qua cửa sau nửa đêm giao thừa dương lịch mang may rủi cho cả năm, rất giống xông đất. Người đến thường mang than, muối, bánh và rượu làm quà.