Thang máy có hai lớp cửa: cửa cabin đi theo buồng thang và cửa tầng gắn cố định ở mỗi tầng; một bộ khoá liên động bảo đảm cửa tầng chỉ mở khi cabin đang ở đúng tầng, và cabin chỉ chạy khi mọi cửa đã đóng khoá. Mép cửa có màn tia hồng ngoại (light curtain) hoặc thanh cảm biến để cửa mở lại khi gặp người. Dù vậy, không nên dùng tay, chân hay đồ vật để chặn cửa thang máy, và không dùng thang máy khi có cháy.
Hai lớp cửa, một nhịp
| Cửa | Ở đâu | Ai điều khiển |
|---|---|---|
| Cửa cabin | Gắn với buồng thang, đi lên xuống cùng cabin | Mô tơ cửa trên nóc cabin |
| Cửa tầng | Gắn cố định ở mỗi tầng, ngăn giếng thang với hành lang | Được cửa cabin "kéo" theo khi cabin dừng ở tầng |
Khi cabin dừng đúng tầng, một bộ phận gọi là "dao gạt" (cam) trên cửa cabin khớp vào cơ cấu của cửa tầng. Mô tơ mở cửa cabin, và cửa cabin kéo cửa tầng mở theo. Khi đóng, hai cửa đóng cùng nhau. Cửa tầng ở các tầng khác không có cabin thì luôn đóng và khoá, không mở được bằng tay từ phía hành lang nếu không có chìa khoá chuyên dụng.
Khoá liên động: vì sao thang không chạy khi cửa mở
Khoá liên động (interlock) ở cửa tầng làm hai việc:
- Giữ cửa tầng khoá cơ khí khi cabin không ở tầng đó, để không ai mở cửa rồi rơi xuống giếng thang.
- Gửi tín hiệu điện cho bộ điều khiển: chỉ khi tất cả cửa tầng và cửa cabin đã đóng và khoá, mạch an toàn mới thông, thang mới được chạy.
Đây là lý do khi cửa bị kẹt một vật nhỏ, đóng không khít, thang máy đứng im và cửa cứ đóng mở lặp lại. Mạch an toàn không cho cabin di chuyển cho tới khi cửa đóng hoàn toàn.
Nhắc thêm một chuyện lịch sử: thứ làm thang máy chở người trở nên an toàn đầu tiên không phải cửa mà là phanh an toàn. Elisha Otis trình diễn phanh an toàn cho thang nâng tại New York năm 1854, cắt đứt dây cáp ngay trước mắt khán giả mà sàn thang không rơi. Từ đó, nhà cao tầng mới thật sự khả thi.
Cảm biến chống kẹp
Màn tia hồng ngoại
Phần lớn thang máy hiện đại có hai thanh dọc ở mép cửa cabin, phát và thu hàng chục tia hồng ngoại đan nhau, tạo một "màn" vô hình suốt chiều cao cửa. Khi có người hoặc vật cắt qua màn tia, cửa đang đóng sẽ dừng và mở lại.
Thanh chạm cơ khí
Thang cũ dùng thanh chạm (safety edge) ở mép cửa: khi chạm vào người, thanh bị đẩy lùi, công tắc kích hoạt cửa mở lại. Thang hiện đại có thể kết hợp cả hai.
Giới hạn lực và động năng
Các tiêu chuẩn thang máy quy định lực đóng cửa tối đa và động năng của cánh cửa, để nếu có va chạm thì không gây thương tích nặng.
Giới hạn của cảm biến
Màn tia có khoảng cách giữa các tia, và vật quá mỏng như dây xích chó, dây túi, dây áo có thể lọt qua mà không cắt tia. Nhiều tai nạn thang máy với vật nuôi xảy ra vì dây dắt bị kẹp giữa cửa trong khi con vật ở ngoài. Khi đi thang với thú cưng, hãy bế lên hoặc giữ dây ngắn sát người.
Những điều không nên làm
- Không chặn cửa bằng tay, chân, gậy, xe đẩy. Dùng nút mở cửa trong cabin hoặc nút gọi ở tầng.
- Không chen vào khi cửa đang đóng.
- Không để trẻ nhỏ đi thang một mình, không để trẻ chơi bấm nút, tựa vào cửa.
- Không tựa lưng vào cửa khi cabin đang chạy.
- Không cố cạy mở cửa khi thang dừng giữa tầng. Bấm chuông, gọi số khẩn cấp trong cabin, chờ cứu hộ. Cabin có thông gió, kẹt thang khó chịu nhưng hiếm khi nguy hiểm nếu ở yên bên trong.
- Không dùng thang máy khi có cháy, trừ thang dành riêng cho lực lượng chữa cháy. Đi thang bộ thoát hiểm.
Bảo dưỡng và kiểm định
Thang máy là thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn. Ở Việt Nam, thang máy thuộc danh mục máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, phải được kiểm định trước khi đưa vào sử dụng và kiểm định định kỳ theo quy định. Trong cabin thường dán tem kiểm định ghi thời hạn. Nếu thấy tem đã quá hạn, nên báo ban quản lý toà nhà.
Ngoài kiểm định, đơn vị bảo trì thường kiểm tra cửa thang hằng tháng: độ khít của cửa tầng, hoạt động của khoá liên động, màn tia hồng ngoại, tốc độ đóng mở, ray dẫn hướng dưới chân cửa. Rác, sỏi, cát kẹt trong rãnh ray dưới chân cửa tầng là nguyên nhân hay gặp làm cửa đóng không khít, thang dừng. Vì vậy, không nên để rác, đá nhỏ ở trước cửa thang, và nên báo ngay khi thấy cửa đóng mở bất thường, kêu to hoặc giật.
Với cư dân chung cư, một thói quen nhỏ giúp ích nhiều: khi chuyển đồ đạc lớn, báo ban quản lý để được hướng dẫn dùng thang chở hàng hoặc chế độ phục vụ, có tấm che bảo vệ cabin, thay vì chặn cửa thang bằng thùng hàng trong thời gian dài.
Kẹt thang máy: làm gì
- Giữ bình tĩnh, bấm nút chuông hoặc nút liên lạc khẩn cấp trong cabin.
- Gọi điện cho ban quản lý toà nhà nếu có sóng; số liên lạc thường dán trong cabin.
- Nếu cần, gọi 114 (cứu nạn cứu hộ).
- Không tự cạy cửa, không trèo qua nóc cabin.
- Trấn an trẻ nhỏ, người lớn tuổi trong cabin, ngồi xuống sàn nếu phải chờ lâu.
Góc nhìn hôm nay
Cửa thang máy là ví dụ điển hình của thiết kế "an toàn mặc định": nếu có gì không chắc chắn, hệ thống chọn dừng. Cửa không khít thì thang không chạy, có vật cản thì cửa mở lại, mất điện thì phanh giữ cabin. Phần còn lại là thói quen của người dùng: nhường cửa, không chặn cửa, không coi cửa thang là chỗ chơi. Ở Việt Nam, khi ngày càng nhiều người sống trong chung cư cao tầng, đó là những điều nên dạy trẻ ngay từ lần đầu đi thang máy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thang máy có hai lớp cửa?
Cửa cabin đi theo buồng thang, cửa tầng gắn cố định ở mỗi tầng để ngăn hành lang với giếng thang. Cửa tầng chỉ mở khi cabin ở đúng tầng, giúp không ai rơi xuống giếng.
Cửa thang máy có kẹp người không?
Thang hiện đại có màn tia hồng ngoại hoặc thanh chạm để cửa mở lại khi gặp người, nhưng vật mỏng như dây dắt chó, dây túi có thể lọt qua. Không nên chặn cửa bằng tay chân hay đồ vật.
Kẹt trong thang máy phải làm gì?
Giữ bình tĩnh, bấm nút chuông hoặc liên lạc khẩn cấp, gọi ban quản lý hoặc 114 nếu cần, không tự cạy cửa hay trèo ra ngoài, chờ cứu hộ.
Vì sao không được đi thang máy khi có cháy?
Vì thang có thể mất điện, dừng giữa tầng, giếng thang có thể thành đường dẫn khói, và cửa có thể mở ra tầng đang cháy. Hãy đi thang bộ thoát hiểm.