Cửa hành khách của máy bay phản lực gần như không thể mở khi đang bay ở độ cao hành trình, vì áp suất trong cabin cao hơn bên ngoài, ép cánh cửa vào khung với lực hàng tấn; nhiều cửa còn được thiết kế kiểu "cửa nút" (plug door), lớn hơn lỗ cửa, phải kéo vào trong trước rồi mới xoay ra được. Dù vậy, các hãng vẫn nghiêm cấm hành khách chạm vào tay nắm cửa, vì khi máy bay ở mặt đất hoặc độ cao thấp, cửa mở được, và cửa ở chế độ "armed" sẽ bung phao trượt thoát hiểm tức thì.
Áp suất cabin: lực đẩy vô hình
Ở độ cao hành trình khoảng 10–12 km, không khí bên ngoài rất loãng, áp suất chỉ khoảng một phần tư mức mặt đất. Con người không thể sống lâu ở đó, nên máy bay được điều áp: cabin được bơm khí nén, giữ áp suất tương đương độ cao khoảng 1.800 đến 2.400 m (6.000–8.000 feet).
Chênh lệch áp suất giữa trong và ngoài khi ấy khoảng 0,5–0,6 bar. Nghe thì nhỏ, nhưng nhân với diện tích một cánh cửa hành khách, chừng gần hai mét vuông, ta được lực đẩy cỡ khoảng mười tấn, ép cánh cửa ra phía ngoài, vào khung. Không ai, kể cả người khoẻ nhất, có thể kéo một cánh cửa đang chịu lực như vậy vào trong.
Cửa nút: lớn hơn lỗ cửa
Phần lớn cửa hành khách trên máy bay chở khách là kiểu "plug door" (cửa nút), hoạt động giống nút chai:
- Cánh cửa lớn hơn lỗ cửa trên thân máy bay. Các chốt chặn trên mép cửa tì vào các chốt chặn trên khung.
- Áp suất trong cabin càng lớn, cửa càng bị ép chặt vào khung, như nút chai bị đẩy chặt vào cổ chai từ bên trong.
- Muốn mở, cửa phải được nâng lên hoặc kéo vào trong một chút để các chốt chặn thoát khỏi nhau, rồi mới xoay, gập ra ngoài qua lỗ cửa.
Thiết kế này là một ví dụ của nguyên lý "an toàn tự nhiên": chính lực nguy hiểm (áp suất) lại là lực giữ cửa đóng chặt hơn.
Một số cửa khoang hàng mở ra ngoài, không phải kiểu nút, nên phải dựa vào hệ thống chốt khoá nhiều lớp và cảm biến báo cửa chưa đóng kín trên buồng lái.
"Arm doors and cross-check": hai trạng thái của cửa
Trước khi máy bay lăn bánh, hành khách thường nghe tổ bay thông báo chuyển cửa sang chế độ "armed" và kiểm tra chéo. Mỗi cửa thoát hiểm có hai trạng thái:
| Trạng thái | Khi nào | Nếu mở cửa |
|---|---|---|
| Disarmed (thường) | Khi máy bay đậu ở cửa ga, cầu ống, đang lên xuống khách | Cửa mở bình thường, phao trượt không bung |
| Armed (sẵn sàng thoát hiểm) | Từ khi đóng cửa chuẩn bị khởi hành tới khi tới cửa ga | Phao trượt thoát hiểm tự bung và bơm căng trong vài giây |
"Cross-check" nghĩa là tiếp viên kiểm tra chéo cửa của nhau, để chắc mọi cửa ở đúng trạng thái. Nếu ai đó mở nhầm cửa armed khi máy bay đang ở mặt đất, phao bung có thể gây thương tích cho người dưới đất, làm hư hỏng thiết bị, khiến chuyến bay bị huỷ hoặc chậm nhiều giờ.
Thoát hiểm trong 90 giây
Các cơ quan hàng không như FAA (Mỹ) và EASA (châu Âu) yêu cầu nhà sản xuất chứng minh máy bay có thể sơ tán toàn bộ hành khách và tổ bay trong vòng 90 giây, chỉ dùng một nửa số cửa thoát hiểm, trong điều kiện thử nghiệm. Vì vậy:
- Số lượng, vị trí, kích thước cửa thoát hiểm được tính theo số ghế.
- Cửa thoát hiểm trên cánh có quy định riêng về người ngồi hàng ghế cạnh cửa: phải đủ sức khoẻ, hiểu hướng dẫn, sẵn sàng hỗ trợ mở cửa khi có lệnh.
- Đèn chỉ lối trên sàn và biển EXIT giúp tìm cửa trong khói hoặc bóng tối.
Cửa buồng lái
Cửa giữa khoang khách và buồng lái được gia cố, chống đạn và chống phá theo các quy định áp dụng từ đầu những năm 2000. Cửa khoá từ bên trong, có hệ thống liên lạc và quy trình riêng để tổ lái cho phép người vào. Đây là một ví dụ cánh cửa được thiết kế không phải để dễ mở, mà để khó mở.
Hành khách nên làm gì
- Không chạm vào tay nắm cửa thoát hiểm trong bất kỳ hoàn cảnh nào nếu không có lệnh của tổ bay. Nhiều nước, trong đó có Việt Nam, có quy định xử phạt nặng hành vi tự ý mở hoặc can thiệp cửa thoát hiểm.
- Đọc tấm thẻ hướng dẫn an toàn ở túi ghế, xem cửa gần nhất ở đâu, đếm số hàng ghế tới cửa.
- Nghe phổ biến an toàn dù đã bay nhiều lần; mỗi loại máy bay có thể khác nhau.
- Nếu ngồi hàng ghế cửa thoát hiểm, nghe kỹ hướng dẫn riêng của tiếp viên, báo nếu không muốn hoặc không thể đảm nhận trách nhiệm.
- Khi sơ tán, bỏ lại hành lý, cởi giày cao gót, nhảy (không ngồi) lên phao trượt, rời xa máy bay.
Góc nhìn hôm nay
Cánh cửa máy bay là ví dụ hiếm có về một cánh cửa phải làm hai việc trái ngược: tuyệt đối không mở trong lúc bay, nhưng phải mở thật nhanh, thật dễ trong vài giây khi máy bay gặp sự cố trên mặt đất hoặc mặt nước. Người thiết kế đã giải bài toán ấy bằng vật lý (áp suất, cửa nút), bằng cơ khí (chốt, phao trượt), và bằng con người (tiếp viên được huấn luyện, quy trình kiểm tra chéo). Hành khách chỉ cần làm một việc: để cánh cửa yên cho tới khi tổ bay bảo mở.
Câu hỏi thường gặp
Có mở được cửa máy bay khi đang bay không?
Ở độ cao hành trình gần như không thể, vì chênh lệch áp suất giữa cabin và bên ngoài ép cửa vào khung với lực cỡ hàng tấn, và nhiều cửa là kiểu cửa nút lớn hơn lỗ cửa. Ở mặt đất hoặc độ cao thấp, cửa có thể mở được.
"Arm doors and cross-check" nghĩa là gì?
Là lệnh chuyển các cửa sang chế độ sẵn sàng thoát hiểm, khi mở cửa phao trượt sẽ tự bung, và tiếp viên kiểm tra chéo cửa của nhau để chắc mọi cửa ở đúng trạng thái.
Cửa nút (plug door) là gì?
Là cửa lớn hơn lỗ cửa trên thân máy bay, các chốt chặn tì vào khung. Áp suất trong cabin ép cửa chặt hơn; muốn mở phải kéo cửa vào trong trước rồi mới xoay ra.
Tự ý mở cửa thoát hiểm máy bay bị xử lý thế nào?
Đây là hành vi nghiêm cấm; nhiều nước, trong đó có Việt Nam, xử phạt nặng việc tự ý mở hoặc can thiệp cửa thoát hiểm, ngoài ra người vi phạm có thể phải bồi thường thiệt hại cho hãng bay.