Cửa xoay được dùng ở khách sạn, toà nhà văn phòng, sân bay chủ yếu vì nó "luôn đóng": tại mọi thời điểm luôn có một vách ngăn giữa trong và ngoài, nên giữ được hơi lạnh hoặc hơi ấm, chặn gió, bụi, tiếng ồn và giảm hiệu ứng ống khói ở nhà cao tầng. Cửa xoay được nhà phát minh người Mỹ Theophilus Van Kannel cấp bằng sáng chế năm 1888. Vì không thuận tiện cho xe lăn, xe đẩy và thoát nạn, bên cạnh cửa xoay luôn phải có cửa thường.
Cấu tạo một cửa xoay
| Bộ phận | Mô tả |
|---|---|
| Trục giữa | Trục đứng mà các cánh xoay quanh |
| Cánh | Thường ba hoặc bốn cánh kính, chia không gian thành các ngăn |
| Vỏ tròn (drum) | Hai vách cong hai bên, khít với mép cánh, giữ cho luôn có vách ngăn |
| Mái che, sàn | Mái tròn phía trên và sàn tròn phía dưới, thường có gioăng, chổi quét |
| Bộ điều tốc / mô tơ | Cửa thủ công có bộ hãm tốc độ; cửa tự động có mô tơ và cảm biến |
Bí quyết nằm ở chỗ các cánh luôn chạm, hoặc gần chạm, vách cong ở hai bên. Khi cánh này rời vách, cánh kế tiếp đã tới. Không có lúc nào lối vào mở thông hoàn toàn như cửa đẩy thông thường.
Lịch sử: một phát minh để chặn gió
Theophilus Van Kannel, sống ở Philadelphia, được cấp bằng sáng chế cho thiết bị cửa xoay vào năm 1888. Theo các ghi chép, ông muốn giải quyết sự bất tiện của cửa đẩy ở các toà nhà đông người: gió, mưa, tuyết, tiếng ồn và bụi từ phố tràn vào mỗi khi ai đó mở cửa. Cũng có câu chuyện kể rằng ông không thích cảnh phải nhường cửa cho người khác theo phép lịch sự thời ấy, dù đây có lẽ chỉ là giai thoại.
Cửa xoay nhanh chóng xuất hiện ở các nhà hàng, khách sạn, cửa hàng bách hoá lớn ở Mỹ vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, rồi lan ra khắp thế giới cùng các toà nhà chọc trời.
Hiệu ứng ống khói ở nhà cao tầng
Một lý do quan trọng khiến nhà cao tầng thích cửa xoay là hiệu ứng ống khói (stack effect). Khi bên trong toà nhà ấm hơn bên ngoài (mùa đông ở xứ lạnh) hoặc lạnh hơn (toà nhà điều hoà ở xứ nóng), chênh lệch nhiệt độ tạo ra chênh lệch áp suất theo chiều cao. Mở một cánh cửa thường ở tầng trệt lúc ấy có thể tạo luồng gió rất mạnh hút vào hoặc thổi ra, làm cửa khó mở, hao năng lượng sưởi, làm mát.
Cửa xoay giảm hẳn vấn đề này, vì không bao giờ mở thông hoàn toàn. Một số nghiên cứu, trong đó có một khảo sát của sinh viên Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) năm 2006 ở chính các toà nhà của trường, cho thấy nếu người ra vào dùng cửa xoay thay vì cửa đẩy bên cạnh, toà nhà có thể tiết kiệm đáng kể năng lượng sưởi và làm mát. Mức tiết kiệm cụ thể tuỳ toà nhà, khí hậu và lượng người qua lại.
Những hạn chế của cửa xoay
- Khó với xe lăn, xe đẩy, hành lý lớn: ngăn cửa nhỏ, phải đi theo nhịp xoay.
- Thoát nạn: cửa xoay không cho lưu lượng người lớn khi cần thoát nhanh. Vì vậy quy chuẩn ở nhiều nước yêu cầu có cửa đi thông thường bên cạnh, hoặc cánh cửa xoay phải gấp lại được (book-fold) để mở thông khi khẩn cấp.
- Người già, trẻ nhỏ: dễ bị lúng túng, va cánh, kẹp chân nếu đi không đúng nhịp.
- Chi phí, bảo dưỡng: đắt hơn cửa thường, cần bảo dưỡng định kỳ.
Cửa xoay tự động và an toàn
Cửa xoay hiện đại ở sân bay, trung tâm thương mại thường là loại tự động: mô tơ quay chậm đều khi có người tới, có cảm biến trên các mép cánh và ở cửa ngăn để dừng khi chạm người hoặc vật, có nút dừng khẩn cấp, có chế độ quay chậm cho người khuyết tật. Các tiêu chuẩn an toàn cửa tự động ở châu Âu, Mỹ quy định tốc độ quay tối đa, lực va chạm tối đa và các cảm biến bắt buộc.
Với cửa xoay thủ công, bộ hãm tốc độ giúp cánh không quay quá nhanh khi bị đẩy mạnh.
Đi cửa xoay đúng cách
- Đi theo chiều mũi tên, thường là ngược chiều kim đồng hồ ở những nước đi bên phải.
- Bước vào khi ngăn cửa vừa mở ra trước mặt, không chen vào khi khe còn hẹp.
- Đẩy nhẹ với cửa thủ công, không đẩy mạnh làm người ngăn trước bị va.
- Mỗi ngăn một người hoặc một nhóm nhỏ theo kích thước cửa, không chen chúc.
- Nắm tay trẻ nhỏ, cho trẻ đi cùng ngăn với mình. Không để trẻ chạy vòng chơi trong cửa xoay.
- Có xe đẩy, hành lý lớn, xe lăn: dùng cửa đi bên cạnh.
Góc nhìn hôm nay
Cửa xoay là ví dụ hay về cách một chi tiết nhỏ của toà nhà giải quyết một vấn đề lớn: năng lượng. Ở Việt Nam, nơi các toà nhà văn phòng, trung tâm thương mại chạy điều hoà gần như quanh năm, cửa xoay giúp giữ hơi lạnh bên trong, giảm bụi và tiếng ồn từ phố. Lần tới đứng trước một cửa xoay và một cửa đẩy cạnh nhau, nếu không mang đồ cồng kềnh, hãy chọn cửa xoay. Đó là một hành động tiết kiệm năng lượng nhỏ mà không tốn gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khách sạn, toà nhà lớn dùng cửa xoay?
Vì cửa xoay luôn có vách ngăn giữa trong và ngoài, giúp giữ hơi lạnh hoặc hơi ấm, chặn gió, bụi, tiếng ồn và giảm hiệu ứng ống khói ở nhà cao tầng, qua đó tiết kiệm năng lượng.
Ai phát minh ra cửa xoay?
Theophilus Van Kannel ở Philadelphia, Mỹ, được cấp bằng sáng chế cho cửa xoay năm 1888. Cửa xoay nhanh chóng phổ biến ở khách sạn, nhà hàng, cửa hàng bách hoá lớn.
Vì sao bên cạnh cửa xoay luôn có cửa thường?
Vì cửa xoay không thuận tiện cho xe lăn, xe đẩy, hành lý lớn và không cho lưu lượng thoát nạn đủ lớn khi khẩn cấp. Quy chuẩn ở nhiều nước yêu cầu có cửa đi thông thường bên cạnh.
Đi cửa xoay với trẻ nhỏ cần lưu ý gì?
Nắm tay trẻ, cho trẻ đi cùng ngăn với mình, đi theo chiều mũi tên, không đẩy mạnh và không để trẻ chạy vòng trong cửa. Có xe đẩy thì dùng cửa bên cạnh.