Cửa thoát hiểm ở rạp, trường học, trung tâm thương mại thường mở ra phía ngoài theo chiều thoát nạn và lắp thanh đẩy ngang (panic bar): chỉ cần tì người vào thanh là cửa mở, không cần vặn tay nắm hay tìm chìa khoá. Thiết kế ấy ra đời sau những thảm hoạ có thật, như vụ chen lấn ở Victoria Hall (Sunderland, Anh) năm 1883 làm 183 trẻ em thiệt mạng vì cánh cửa bị chốt hé. Bài học còn nguyên giá trị: lối thoát chỉ có ích khi cánh cửa mở được ngay lập tức.
Thảm hoạ dẫn tới một phát minh
Victoria Hall, 1883
Ngày 16 tháng 6 năm 1883, tại nhà hát Victoria Hall ở Sunderland, sau một buổi biểu diễn cho thiếu nhi, người ta phát quà cho trẻ em ở tầng dưới. Hàng trăm trẻ em ở tầng trên đổ xuống cầu thang để nhận quà. Ở chân cầu thang, một cánh cửa mở vào trong đã bị chốt hé, chỉ cho một em đi qua mỗi lần. Đám đông dồn xuống, những em phía trước bị ép không thể lùi. 183 trẻ em đã chết vì ngạt.
Thảm hoạ gây chấn động nước Anh. Sau đó, nhiều quy định mới yêu cầu các nơi công cộng có cửa thoát mở ra ngoài, không được khoá trong giờ có khán giả. Người ta bắt đầu phát triển những cơ cấu mở cửa chỉ bằng một cú đẩy. Robert Alexander Briggs được ghi nhận là một trong những người đầu tiên cấp bằng sáng chế cho thanh đẩy thoát hiểm vào đầu thập niên 1890.
Iroquois Theatre, 1903
Ngày 30 tháng 12 năm 1903, nhà hát Iroquois ở Chicago, Mỹ, bốc cháy trong một buổi diễn chiều đông khán giả, hơn sáu trăm người thiệt mạng. Điều tra cho thấy nhiều cửa thoát bị khoá, bị che bằng rèm, có cửa mở vào trong, có cửa dùng loại chốt lạ mà khán giả không biết cách mở. Sau thảm hoạ, nhiều thành phố Mỹ siết chặt quy định về cửa thoát hiểm, và thanh đẩy chống hoảng loạn dần trở thành tiêu chuẩn.
Thanh đẩy chống hoảng loạn hoạt động thế nào
Thanh đẩy (panic bar, push bar, crash bar) là một thanh ngang chạy gần hết chiều rộng cánh cửa, ở độ cao ngang hông. Khi bị đẩy, thanh kéo các chốt khoá ở cạnh cửa, trên đầu hoặc dưới chân cửa rút ra, cánh cửa mở theo chiều đẩy.
| Đặc điểm | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Thanh dài gần hết chiều rộng cửa | Người bị xô đẩy, chạm vào đâu cũng mở được |
| Mở bằng lực đẩy từ phía trong | Không cần tay nắm, không cần chìa, không cần nhìn |
| Cửa mở ra ngoài theo chiều thoát | Đám đông dồn tới càng đẩy cửa mở, thay vì ép cửa đóng |
| Phía ngoài có thể khoá | Ngăn người ngoài vào trái phép, nhưng không cản người trong ra |
Ở châu Âu, tiêu chuẩn EN 1125 quy định thiết bị thoát hiểm dạng thanh ngang cho nơi đông người không được huấn luyện (khán giả, khách hàng), còn EN 179 dành cho lối thoát khẩn cấp ở nơi người dùng quen thuộc với toà nhà (văn phòng, nhà máy), cho phép dùng tay nắm gạt.
Cửa chống cháy: tự đóng để giữ lối thoát
Trong toà nhà nhiều tầng, cửa vào buồng thang bộ thoát hiểm thường là cửa chống cháy. Nó có hai nhiệm vụ: cho người thoát ra dễ dàng, và ngăn khói, lửa tràn vào buồng thang. Vì thế cửa chống cháy thường:
- Có bộ tay co thuỷ lực tự đóng cửa sau khi người đi qua.
- Có gioăng chống khói, có khi là gioăng trương nở khi gặp nhiệt.
- Được chứng nhận chịu lửa trong một khoảng thời gian nhất định (ví dụ 60 phút, 90 phút).
- Mở theo chiều thoát nạn, vào trong buồng thang.
Lỗi phổ biến nhất ở chung cư là chèn cửa chống cháy mở cho thoáng, buộc dây giữ cửa, hoặc tháo tay co. Khi có cháy, khói sẽ tràn vào buồng thang, biến lối thoát thành ống khói.
Quy chuẩn ở Việt Nam
Ở Việt Nam, yêu cầu về lối thoát nạn và cửa thoát nạn được quy định trong quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 của Bộ Xây dựng, bản hiện hành). Nhìn chung, cửa trên lối thoát nạn phải mở theo chiều thoát nạn (trừ một số trường hợp được quy định), phải mở được từ bên trong mà không cần chìa, và không dùng cửa xoay, cửa cuốn hay cửa trượt làm cửa thoát nạn trừ trường hợp quy chuẩn cho phép. Chủ đầu tư, đơn vị quản lý toà nhà nên tham khảo bản quy chuẩn mới nhất và cơ quan phòng cháy chữa cháy.
Kiểm tra cửa thoát hiểm nơi mình ở, làm việc
- Tìm lối thoát gần nhất ở mỗi tầng; đi thử một lần lúc bình thường.
- Kiểm tra cửa buồng thang có tự đóng không, có bị chèn, buộc, khoá không.
- Không chất đồ chắn trước cửa thoát hiểm hay trong buồng thang.
- Biển EXIT, đèn chiếu sáng sự cố có sáng không.
- Báo ban quản lý nếu thấy cửa thoát hiểm bị khoá trong giờ hoạt động, hoặc thanh đẩy bị hỏng.
- Dạy trẻ nhận biết biển EXIT màu xanh lá và cách đẩy cửa thoát hiểm.
Hướng dẫn chi tiết về cách thoát nạn khi cháy chung cư, bình chữa cháy là một chủ đề riêng của an toàn nhà ở.
Góc nhìn hôm nay
Thanh đẩy trên cửa thoát hiểm là một trong những phát minh khiêm tốn nhất mà cũng đã cứu nhiều người nhất trong lịch sử kiến trúc. Nó tồn tại vì có những cánh cửa từng bị khoá vào đúng lúc không được khoá. Mỗi khi thấy một cánh cửa thoát hiểm bị chèn mở hoặc bị khoá xích, hãy nhớ Victoria Hall: những thảm hoạ ấy không cần lửa lớn, chỉ cần một cánh cửa không mở được.
Câu hỏi thường gặp
Thanh đẩy chống hoảng loạn là gì?
Là thanh ngang gắn trên cửa thoát hiểm, chỉ cần tì người hoặc đẩy là chốt khoá rút ra và cửa mở theo chiều thoát, không cần tay nắm hay chìa. Nó được dùng ở rạp, trường học, trung tâm thương mại.
Vì sao cửa thoát hiểm mở ra ngoài?
Để khi đám đông dồn tới, lực xô đẩy làm cửa mở ra thay vì ép cửa đóng chặt. Thảm hoạ Victoria Hall năm 1883 xảy ra một phần vì cửa mở vào trong và bị chốt hé.
Có được chèn cửa chống cháy mở không?
Không nên. Cửa chống cháy cần tự đóng để ngăn khói, lửa tràn vào buồng thang thoát hiểm. Chèn cửa mở biến buồng thang thành ống dẫn khói khi có cháy.
Quy định về cửa thoát nạn ở Việt Nam nằm ở đâu?
Trong quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình QCVN 06 của Bộ Xây dựng. Nhìn chung, cửa thoát nạn phải mở theo chiều thoát và mở được từ bên trong mà không cần chìa.