Cửa tàu điện là cửa trượt do mô tơ điều khiển, chỉ mở khi tàu đã dừng hẳn và đúng vị trí, có cảm biến phát hiện vật kẹt và nút mở khẩn cấp; cửa chắn sân ga là lớp vách kính có cửa trượt dọc mép sân ga, chỉ mở thẳng hàng với cửa tàu, ngăn người rơi xuống đường ray. Hai lớp cửa phối hợp với nhau qua hệ thống tín hiệu, là một trong những lý do metro hiện đại an toàn và chạy đúng giờ.
Cửa tàu: không chỉ là cửa trượt
Cửa toa tàu điện ngầm, tàu trên cao thường là loại trượt, mở sang hai bên. Có hai kiểu phổ biến: cửa trượt trong vách (cánh lùa vào khoang trong thành toa) và cửa trượt ngoài (cánh nhô ra rồi trượt dọc mặt ngoài thân toa), loại sau giúp mặt ngoài toa phẳng khi đóng, giảm tiếng ồn và lực cản.
| Bộ phận | Chức năng |
|---|---|
| Mô tơ, dây đai hoặc vít me | Đóng, mở cánh với tốc độ và lực được giới hạn |
| Khoá liên động | Không cho cửa mở khi tàu đang chạy, không cho tàu chạy khi còn cửa chưa đóng kín |
| Cảm biến kẹt | Gioăng nhạy áp lực hoặc cảm biến dòng mô tơ phát hiện vật kẹt, cho cửa mở lại |
| Chuông, đèn báo | Báo hiệu cửa sắp đóng |
| Tay mở khẩn cấp | Cho phép mở cửa bằng tay khi có sự cố, theo hướng dẫn |
Khoá liên động là điểm mấu chốt: hệ thống điều khiển tàu chỉ cho phép tàu chạy khi nhận được tín hiệu tất cả cửa đã đóng và khoá. Một chiếc ba lô kẹt ở cửa có thể làm cả đoàn tàu không chạy được, chậm cả tuyến.
Cửa chắn sân ga
Cửa chắn sân ga (platform screen doors) là một bức vách dọc mép sân ga, có các cửa trượt đặt đúng vị trí cửa tàu khi tàu dừng. Có hai kiểu:
- Kiểu kín toàn phần: vách kính từ sàn tới trần, ngăn hoàn toàn sân ga với đường hầm. Hay dùng ở ga ngầm, giúp giữ hơi mát của điều hoà sân ga, giảm gió và bụi từ đường hầm, giảm tiếng ồn.
- Kiểu nửa chiều cao: vách cao ngang ngực, hay dùng ở ga trên cao hoặc lắp thêm vào ga cũ. Không kín khí nhưng vẫn chặn người rơi xuống đường ray.
Vì sao cần cửa chắn sân ga
- An toàn: ngăn người vô tình ngã, bị xô đẩy xuống đường ray, hoặc cố ý lao xuống.
- Cho phép tàu không người lái: khi không có lái tàu quan sát sân ga, cửa chắn giúp kiểm soát rủi ro.
- Tiết kiệm năng lượng: ở ga ngầm có điều hoà, cửa kín giảm thất thoát hơi lạnh vào đường hầm.
- Vận hành ổn định: giảm sự cố vật rơi xuống ray làm chậm tàu.
Hệ thống tàu điện Singapore là một trong những nơi đầu tiên dùng rộng rãi cửa chắn kín toàn phần ở các ga ngầm từ khi khai trương năm 1987. Tuyến số 14 của tàu điện ngầm Paris, chạy tự động từ năm 1998, cũng dùng cửa chắn sân ga ở mọi ga. Ngày nay nhiều hệ thống ở Tokyo, Seoul, Hồng Kông, Thượng Hải đã lắp cửa chắn ở phần lớn các ga.
Hai cánh cửa phải khớp nhau
Để cửa chắn sân ga làm việc, tàu phải dừng chính xác, sai lệch chỉ vài chục centimet, để cửa tàu thẳng hàng với cửa sân ga. Hệ thống điều khiển tàu tự động giúp tàu dừng đúng điểm. Khi tàu dừng, tín hiệu được gửi tới bộ điều khiển cửa sân ga, hai lớp cửa mở cùng lúc; khi đóng, cả hai phải báo đã khoá thì tàu mới được chạy.
Khoảng hở giữa cửa tàu và cửa sân ga cũng phải được kiểm soát, để không ai bị kẹt lại giữa hai lớp cửa khi chúng đã đóng. Một số hệ thống có cảm biến hoặc đèn chiếu vào khoảng hở này.
Metro ở Việt Nam
Hà Nội có tuyến đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông đưa vào khai thác cuối năm 2021 và đoạn trên cao của tuyến Nhổn – ga Hà Nội từ năm 2024; TP.HCM có tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên khai thác từ cuối năm 2024. Mỗi tuyến có thiết kế ga và hệ thống cửa riêng; hành khách nên làm theo biển báo, vạch kẻ và hướng dẫn tại từng ga.
Đi tàu cho đúng ở cửa
- Đứng sau vạch vàng hoặc vạch chờ trên sân ga, đứng lệch hai bên cửa.
- Để người trong tàu xuống trước, rồi mới lên.
- Không lao vào khi chuông báo cửa sắp đóng. Chờ chuyến sau thường chỉ vài phút.
- Không chặn cửa bằng tay, chân, ba lô, ô. Cảm biến kẹt có thể không phát hiện vật mỏng như dây túi, quai ba lô.
- Không tựa vào cửa khi tàu chạy.
- Trẻ nhỏ, xe đẩy: nắm tay trẻ, đẩy xe vào giữa cửa, để ý khe hở giữa sân ga và toa.
- Tay mở khẩn cấp chỉ dùng khi thật sự có sự cố và theo hướng dẫn của nhân viên; mở tuỳ tiện có thể bị xử phạt và gây nguy hiểm.
Góc nhìn hôm nay
Ở những thành phố lớn, mỗi ngày có hàng triệu người đi qua cửa tàu điện. Mỗi lần cửa đóng là một lần hệ thống kiểm tra an toàn chạy ngầm phía sau. Khi biết điều đó, chờ thêm vài giây cho cửa đóng hẳn, hay nhường người xuống trước, không còn là phép lịch sự đơn thuần, mà là cách giúp cả tuyến tàu chạy đúng giờ.
Câu hỏi thường gặp
Cửa chắn sân ga là gì?
Là vách kính dọc mép sân ga có các cửa trượt đặt đúng vị trí cửa tàu, chỉ mở khi tàu dừng đúng chỗ. Nó ngăn người rơi xuống đường ray và ở ga ngầm còn giúp giữ hơi mát điều hoà.
Vì sao chặn cửa tàu điện làm chậm cả tuyến?
Vì hệ thống khoá liên động chỉ cho tàu chạy khi tất cả cửa đã đóng và khoá. Một vật kẹt ở cửa khiến tàu không xuất phát được, các tàu phía sau cũng phải chờ.
Cửa tàu điện có kẹp người không?
Cửa có cảm biến kẹt để mở lại khi gặp vật cản, nhưng vật mỏng như quai túi, dây ba lô có thể không được phát hiện. Không nên chặn cửa hay lao vào khi chuông báo cửa sắp đóng.
Nơi nào dùng cửa chắn sân ga sớm?
Hệ thống tàu điện Singapore dùng rộng rãi cửa chắn kín toàn phần ở ga ngầm từ năm 1987; tuyến 14 tàu điện ngầm Paris chạy tự động từ năm 1998 cũng có cửa chắn ở mọi ga.