Cửa thượng song hạ bản là gì: vì sao nửa trên thưa, nửa dưới kín

"Thượng song hạ bản" nghĩa là phía trên lắp song, phía dưới lắp ván: một cánh cửa gỗ được chia hai tầng, tầng trên thưa để lấy gió và ánh sáng, tầng dưới kín để che tầm nhìn và chắn gió lùa sát đất. Đây là kiểu cánh cửa quen thuộc nhất trong nhà gỗ, đình, chùa và nhà thờ họ Việt Nam, đặc biệt ở Bắc Bộ và miền Trung.

Đọc tên gọi theo từng chữ

Bốn chữ Hán Việt này mô tả đúng cấu tạo:

• Thượng: phần trên.
• Song: các thanh gỗ dựng song song, cách nhau một khoảng, gọi chung là chấn song hay song cửa.
• Hạ: phần dưới.
• Bản: tấm ván, mặt phẳng kín.

Như vậy tên gọi không nói gì về chất liệu cụ thể hay hoa văn, mà nói về nguyên lý chia tầng. Một cánh cửa có phần trên là nan dọc tiện tròn, hoặc là ô chữ thập, hoặc là ô chạm thủng hoa lá, đều có thể gọi chung là thượng song hạ bản, miễn tầng trên thoáng và tầng dưới kín.

Bài toán khí hậu mà kiểu cửa này giải

Nhà gỗ truyền thống Việt Nam phải đối phó với hai thứ trái ngược: mùa hè nóng ẩm cần thông gió, mùa đông (ở miền Bắc) và mùa mưa (ở miền Trung) cần kín.

Một cánh cửa kín hoàn toàn thì nhà tối và bí. Một cánh cửa thưa hoàn toàn thì gió lạnh lùa sát sàn, bụi bay vào, người đi ngoài nhìn thấu trong nhà. Chia hai tầng là lời giải đơn giản:

Không khí nóng nhẹ, bốc lên cao. Khi tầng song nằm phía trên, hơi nóng trong nhà có lối thoát tự nhiên mà không cần mở cửa. Đó là vì sao nhà gỗ cũ dù đóng cửa vẫn không bức bối như phòng xây kín.

Riêng tư kiểu người Việt

Phần ván phía dưới thường cao tới khoảng ngực người đứng, hoặc cao hơn tầm mắt người ngồi trên phản, trên chiếu. Người Việt xưa sinh hoạt chủ yếu ở tư thế ngồi: ngồi phản, ngồi chõng, ngồi sập. Khi ngồi trong nhà, tầm mắt nằm dưới mép song, người ngoài ngõ không nhìn rõ mặt. Khi đứng dậy đi lại, người trong nhà lại nhìn qua song ra được sân.

Đó là một kiểu riêng tư "một chiều" rất tinh: chủ nhà thấy khách đến trước khi khách thấy chủ.

Song thưa phía trên cũng không cho nhìn thấu hẳn. Ánh sáng bên ngoài thường mạnh hơn trong nhà, nên đứng ngoài nhìn qua song chỉ thấy tối, còn đứng trong nhìn ra thì rõ. Nguyên lý này giống kính một chiều, chỉ là bằng gỗ.

Các kiểu song thường gặp

Song tiện tròn

Các thanh gỗ được tiện tròn, có khi tiện thành từng đốt như con tiện, dựng đều nhau. Kiểu này hay gặp ở nhà thờ họ và đình chùa Bắc Bộ. Bóng của song tiện đổ xuống nền thành những vệt sáng tối mềm.

Song vuông hoặc song dẹt

Đơn giản hơn, làm nhanh hơn, hay gặp ở nhà dân. Thanh gỗ vuông xoay chéo 45 độ cho cạnh nhọn ra ngoài vừa đẹp vừa khó bám bụi hơn.

Ô hoa, ô chữ

Tầng trên không phải song dọc mà là ô lưới, ô chữ thập, ô "mắt cáo", hoặc tấm gỗ chạm thủng hoa lá, chữ Thọ. Kiểu này tốn công, thường thấy ở nhà khá giả, nhà quan và kiến trúc cung đình.

Thượng song hạ bản trong đình, chùa, nhà thờ họ

Đi vào nhiều ngôi chùa, đình cổ ở đồng bằng Bắc Bộ, dễ thấy dãy cửa nhiều cánh, mỗi cánh trên song dưới bản, khép lại thành một mặt tiền nhịp nhàng. Ngoài lý do khí hậu, ở chốn thờ tự kiểu cửa này còn tạo một thứ ánh sáng riêng: ánh nắng không rọi thẳng vào tượng hay bàn thờ mà lọc qua song thành những vệt nhỏ, khiến không gian bên trong mờ và tĩnh.

Nhà thờ họ dùng kiểu cửa này vì một lẽ thực tế khác: ngày thường đóng cửa, không có người trông, gian thờ vẫn được thông gió, đồ thờ không bị ẩm mốc nhanh.

Họ hàng của nó ở châu Á

Ý tưởng chia tầng cửa và dùng song thoáng có ở nhiều nền kiến trúc gỗ châu Á, mỗi nơi một cách:

• Nhật Bản: cửa shoji dán giấy trên khung gỗ ô lưới, trượt ngang chứ không xoay. Một số cửa shoji có phần dưới bằng ván gỗ (koshi-ita) chắn va đập, gần với ý "hạ bản".
• Trung Hoa: cửa "cách phiến" nhiều cánh, phần trên là ô lưới hoa văn dán giấy hoặc lụa, phần dưới là ván chạm, rất phổ biến ở nhà cổ Giang Nam.
• Hàn Quốc: cửa nhà hanok dán giấy hanji trên khung ô lưới, có cánh mở lên treo vào xà khi trời nóng.

Điểm khác của cửa Việt là thường để song trần, không dán giấy. Khí hậu nóng ẩm và mưa tạt khiến giấy dán khó bền, và người Việt ưu tiên gió hơn là ánh sáng khuếch tán.

Đưa vào nhà hôm nay

Kiểu cửa này không chỉ là đồ cổ. Nhiều kiến trúc sư làm nhà hiện đại theo tinh thần nhiệt đới vẫn dùng lại nguyên lý của nó, chỉ thay vật liệu:

• Phần dưới kín bằng gỗ, panel hoặc kính mờ; phần trên là lá chớp, nan gỗ hoặc ô thoáng có lưới chống côn trùng.
• Ô thoáng phía trên cửa chính (gọi là ô fanlight) giúp phòng thoát nhiệt khi cửa đóng.
• Ở nhà phố hẹp, cửa trên thưa dưới kín giúp tầng trệt sáng mà người đi đường không nhìn thẳng vào phòng khách.

Nếu muốn làm cửa gỗ kiểu này cho nhà mình, nên lưu ý: song gỗ ngoài trời cần sơn hoặc dầu bảo vệ định kỳ; khe song phải tính kích thước để trẻ nhỏ không lọt đầu, lọt tay (khe hẹp, khoảng dưới 10 cm là mức nhiều tiêu chuẩn an toàn lan can đang dùng); và nên có lớp lưới chống muỗi phía trong nếu ở vùng nhiều côn trùng.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì thêm

Có thể thấy rõ kiểu cửa thượng song hạ bản ở các đình, chùa cổ quanh Hà Nội và đồng bằng sông Hồng, ở làng cổ Đường Lâm, ở nhà thờ họ vùng Nghệ Tĩnh, và trong nhà rường Huế. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có khu vườn kiến trúc với các ngôi nhà truyền thống được dựng lại, nơi tiện để quan sát cận cảnh cấu tạo cửa mà không làm phiền gia chủ.

Khi đứng trước một cánh cửa như vậy, hãy thử ngồi xuống và đứng lên, nhìn ra ngoài ở cả hai tư thế. Đó là cách nhanh nhất để hiểu vì sao người thợ chia ranh giới giữa song và ván ở đúng độ cao ấy.