Cửa sổ nhà Việt xưa thường nhỏ, lắp chấn song gỗ dựng đứng, kèm các ô thoáng trên đầu cửa và trên tường để gió lưu thông ngay cả khi cửa đóng. Sang thế kỷ 20, gạch hoa gió (gạch bông gió) thay chấn song gỗ ở nhiều nhà phố, nhất là miền Nam. Cả ba thứ đều phục vụ một mục tiêu: nhà mát mà vẫn kín.
Cửa sổ nhà gỗ: nhỏ và có song
Trong nhà gỗ truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ, mặt tiền dành gần hết cho dãy cửa, còn tường hồi và tường hậu thường chỉ có vài cửa sổ nhỏ. Kích thước khiêm tốn có lý do: mùa đông lạnh, gió bấc thổi mạnh, cửa sổ lớn là chỗ hút lạnh vào nhà. Tường hậu thường quay về phía bắc, nên ít mở.
Cửa sổ xưa phổ biến nhất là ô vuông hoặc chữ nhật lắp chấn song gỗ dựng đứng, khoảng cách giữa các song đủ hẹp để không người nào chui lọt. Phía trong có cánh ván để đóng khi trời lạnh, mưa to. Kiểu song tiện tròn, song vuông xoay chéo, song hoa lá đều có.
Một số nhà dùng cửa sổ con tiện, tức những song gỗ được tiện thành từng đốt phình thắt, nhìn như chuỗi hạt. Ánh nắng qua song tiện đổ xuống nền thành dải bóng mềm, là hình ảnh rất quen trong ảnh chụp nhà cổ.
Ô thoáng: lỗ thở của ngôi nhà
Ô thoáng là những lỗ mở nhỏ, thường nằm ở vị trí cao: trên đầu cửa chính, trên tường gần mái, dưới đầu hồi. Chúng không phải để nhìn ra ngoài mà để không khí lưu thông.
Nguyên lý rất đơn giản: không khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên cao. Nếu nhà có lỗ thoát ở trên cao, hơi nóng trong nhà sẽ đi ra, kéo theo luồng khí mát hơn từ cửa sổ hay khe cửa bên dưới đi vào. Kiến trúc gọi đó là thông gió nhờ hiệu ứng ống khói.
| Vị trí ô thoáng | Tác dụng chính |
|---|---|
| Trên đầu cửa chính (ô "fanlight") | Lấy sáng khi cửa đóng, cho hơi nóng thoát ra |
| Đầu hồi, sát mái | Thoát nhiệt dưới mái, giảm nóng trên trần |
| Chân tường hoặc gầm sàn | Chống ẩm nền, thông gầm (nhà sàn, nhà có gầm) |
| Trên vách ngăn giữa các phòng | Cho gió chạy xuyên nhà khi cửa phòng đóng |
Ở nhà phố thời Pháp, ô thoáng trên cửa thường là ô kính bán nguyệt hoặc chữ nhật với nan sắt uốn hoa. Ở nhà ống Hà Nội, các ô thoáng trên vách giúp gió từ sân trong chạy suốt chiều sâu ngôi nhà.
Gạch hoa gió: chấn song bằng gốm
Gạch hoa gió, còn gọi gạch bông gió, gạch thông gió, là những khối gạch hoặc bê tông có lỗ rỗng theo hoạ tiết, xếp thành từng mảng tường. Mảng tường ấy cho gió và ánh sáng xuyên qua, nhưng che được tầm nhìn và mưa tạt một phần.
Gạch hoa gió phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt Sài Gòn và miền Nam, từ khoảng thập niên 1950–1970, cùng làn sóng kiến trúc hiện đại nhiệt đới. Các toà nhà công, trường học, chung cư và rất nhiều nhà phố thời đó dùng mảng gạch hoa gió cho cầu thang, hành lang, mặt tiền. Kiến trúc nhiệt đới ở nhiều nước Đông Nam Á, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh cùng thời cũng ưa vật liệu này.
Vì sao gạch hoa gió được ưa
- Rẻ và dễ làm: đúc bê tông hoặc nung gốm hàng loạt.
- Không cần cánh: không phải đóng mở, không hỏng bản lề, không mất công lau kính.
- An toàn: lỗ nhỏ, không ai chui lọt, nên thay được song sắt ở cầu thang, hành lang.
- Tạo bóng đẹp: nắng chiều qua gạch hoa gió in lên tường, lên sàn những mảng hoa văn đổi theo giờ.
Điểm yếu cần biết
- Mưa to gió tạt vẫn có nước lọt vào, nên đặt ở chỗ có mái che hoặc chỗ chịu ướt được.
- Bụi bám trong các lỗ, cần vệ sinh định kỳ.
- Không cách âm, không cách nhiệt khi mở điều hoà, nên không hợp phòng ngủ dùng máy lạnh.
- Côn trùng, chim sẻ có thể vào làm tổ; nhiều nhà lót thêm lưới phía trong.
Từ song gỗ đến "chuồng cọp"
Ở các đô thị Việt Nam cuối thế kỷ 20, cửa sổ nhiều nhà và căn hộ được lắp khung sắt chống trộm, có nơi làm nhô hẳn ra ngoài thành "chuồng cọp" để mở rộng diện tích. Về mặt hình thức, đây là hậu duệ của chấn song. Nhưng cần nhớ một khác biệt lớn: chấn song nhà xưa ở nhà một tầng, cửa chính rộng mở, còn khung sắt kín ở căn hộ cao tầng có thể bít mất lối thoát khi có cháy. Nếu nhà lắp khung sắt cửa sổ, nên có ít nhất một ô mở được từ bên trong.
Đưa tinh thần cũ vào nhà mới
Nhiều kiến trúc sư Việt hôm nay quay lại dùng gạch hoa gió, gạch gốm thông gió, lam gỗ cho nhà phố và nhà vườn. Một vài nguyên tắc dễ áp dụng:
- Tạo lối thoát nhiệt ở trên cao: ô thoáng gần mái, giếng trời có lam, cửa sổ lật trên đầu cửa.
- Cho gió vào ở dưới thấp: cửa sổ có lam, khe gió dưới chân vách.
- Đặt mảng thoáng ở hướng đón gió mát (thường hướng nam, đông nam ở miền Bắc), hạn chế ở hướng tây nắng gắt.
- Lót lưới chống côn trùng phía trong mảng thoáng.
- Chọn mảng thoáng cho cầu thang, hành lang, khu giặt phơi trước, phòng ngủ máy lạnh thì dùng cửa kính kín.
Góc nhìn hôm nay
Ở Sài Gòn, dạo một vòng các chung cư và trường học xây trước 1975, có thể thấy những mảng gạch hoa gió còn nguyên vẹn, có khi là cả mặt tiền một toà nhà. Ở Hà Nội và Huế, các nhà gỗ cổ, đình chùa còn giữ cửa sổ chấn song tiện. Chụp ảnh những ô cửa ấy vào khoảng 3–4 giờ chiều, khi nắng xiên, là cách hay nhất để thấy chúng "làm việc": ánh sáng lọc qua, bóng đổ dài, không khí trong nhà lặng mà mát.
Câu hỏi thường gặp
Gạch hoa gió là gì?
Gạch hoa gió, hay gạch bông gió, là khối gạch hoặc bê tông có lỗ rỗng theo hoạ tiết, xếp thành mảng tường cho gió và ánh sáng đi qua. Vật liệu này phổ biến ở Việt Nam, nhất là miền Nam, từ khoảng thập niên 1950–1970.
Ô thoáng trên cửa có tác dụng gì?
Ô thoáng ở vị trí cao giúp hơi nóng trong nhà thoát ra và lấy sáng khi cửa đóng. Khí nóng bốc lên cao, thoát qua ô thoáng, kéo khí mát hơn vào từ dưới.
Vì sao cửa sổ nhà cổ miền Bắc nhỏ?
Mùa đông miền Bắc lạnh và có gió bấc, cửa sổ lớn làm nhà mất nhiệt. Mặt tiền đã có dãy cửa lớn lấy gió và ánh sáng, nên tường hồi, tường hậu chỉ mở cửa sổ nhỏ có chấn song.
Lắp gạch hoa gió cho phòng ngủ có được không?
Không lý tưởng nếu phòng dùng máy lạnh vì gạch hoa gió không kín, làm thất thoát hơi lạnh và không cách âm. Nó hợp hơn với cầu thang, hành lang, khu giặt phơi hoặc nhà dùng gió tự nhiên.