Khải Hoàn Môn Paris: lịch sử xây dựng, kích thước và phù điêu

Khải Hoàn Môn (Arc de Triomphe de l'Étoile) ở Paris được Napoléon ra lệnh xây năm 1806 và khánh thành năm 1836, cao khoảng 50 mét, đứng giữa quảng trường nơi mười hai đại lộ toả ra như ngôi sao. Lấy cảm hứng từ cổng khải hoàn La Mã cổ, đây là một trong những khải hoàn môn lớn nhất thế giới, và là cánh cổng không có cánh cửa nổi tiếng nhất châu Âu.

Khải hoàn môn là gì

Khải hoàn môn là một cổng vòm đứng độc lập, không gắn với tường thành, dựng lên để kỷ niệm chiến thắng hoặc tôn vinh một người, một sự kiện. Kiểu công trình này bắt nguồn từ La Mã cổ đại. Ở Rome, những khải hoàn môn như Cổng Titus (thế kỷ 1) hay Cổng Constantine (đầu thế kỷ 4) vẫn còn đứng gần Đấu trường Colosseum.

Khải hoàn môn không phải để đóng hay mở. Nó là một cánh cổng "biểu tượng": đi qua nó là đi qua một khoảnh khắc lịch sử được tạc bằng đá. Ý tưởng này về sau được nhiều thành phố châu Âu và thế giới học theo.

Từ ý tưởng của Napoléon đến lễ khánh thành

Năm 1806, Hoàng đế Napoléon I ra lệnh xây một khải hoàn môn lớn để tôn vinh quân đội Pháp. Kiến trúc sư Jean-François Chalgrin được giao thiết kế. Vị trí được chọn là đỉnh đồi Chaillot, ở đầu phía tây đại lộ Champs-Élysées.

Việc xây dựng kéo dài và gián đoạn nhiều lần theo biến động chính trị của nước Pháp. Chalgrin mất năm 1811 khi công trình mới làm được phần móng và chân. Sau khi Napoléon thất thế, công việc gần như ngừng. Phải đến thời vua Louis-Philippe, khải hoàn môn mới được hoàn tất và khánh thành năm 1836, ba mươi năm sau khi khởi công.

Năm 1840, khi di hài Napoléon được đưa từ đảo Saint Helena về Paris, đoàn rước đã đi qua dưới vòm Khải Hoàn Môn, cánh cổng mà chính ông ra lệnh xây nhưng không kịp thấy hoàn thành.

Kích thước và cấu trúc

Khải Hoàn Môn có một vòm lớn chạy theo trục chính và hai vòm nhỏ hơn ở hai mặt bên. Bên trong khối đá là cầu thang xoắn và một bảo tàng nhỏ ở tầng áp mái. Trên cùng là sân thượng phẳng, từ đó có thể nhìn bao quát Paris.

Đọc những phù điêu trên cổng

Bốn chân trụ của Khải Hoàn Môn mang bốn nhóm phù điêu lớn. Nổi tiếng nhất là nhóm "Cuộc lên đường của các chiến binh tình nguyện năm 1792", thường được gọi là "La Marseillaise", của nhà điêu khắc François Rude, ở chân trụ phía đông bắc nhìn ra Champs-Élysées. Hình nữ thần có cánh dang tay, miệng thét lớn phía trên đoàn người là một trong những hình ảnh điêu khắc mạnh mẽ nhất thế kỷ 19.

Phía trên các vòm là dải phù điêu kể các trận đánh và sự kiện thời Cách mạng và Đế chế. Mặt trong các vòm khắc tên hàng trăm tướng lĩnh và các trận đánh. Phần lớn chi tiết này liên quan tới lịch sử quân sự châu Âu cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19, và đó cũng là lý do người Pháp gọi nó là cổng "khải hoàn".

Dưới vòm chính có ngôi mộ Chiến sĩ Vô danh và ngọn lửa tưởng niệm được thắp lại mỗi chiều tối. Đây là nơi trang nghiêm, khách tham quan nên giữ yên lặng khi đi ngang.

Ngôi sao mười hai đại lộ

Khải Hoàn Môn đứng giữa quảng trường xưa gọi là Place de l'Étoile (Quảng trường Ngôi sao), nay mang tên Place Charles de Gaulle. Từ đây mười hai đại lộ toả ra như những cánh sao, trong đó có Champs-Élysées, Avenue de la Grande Armée, Avenue Kléber, Avenue Foch.

Hình dáng ngôi sao này là kết quả của đợt cải tạo Paris dưới thời Napoléon III, do tỉnh trưởng Georges-Eugène Haussmann chỉ đạo giữa thế kỷ 19. Haussmann mở những đại lộ thẳng, rộng, hội tụ ở các quảng trường lớn, biến Khải Hoàn Môn thành điểm nhìn của cả thành phố.

Đứng trên sân thượng Khải Hoàn Môn, có thể thấy rõ trục lịch sử của Paris: Champs-Élysées dẫn về phía quảng trường Concorde và bảo tàng Louvre ở một đầu, đại lộ Grande Armée dẫn tới khu La Défense với Grande Arche, một "khải hoàn môn" hiện đại dạng khối hộp rỗng, ở đầu kia.

Những "anh em" của Khải Hoàn Môn

• Arc de Triomphe du Carrousel: khải hoàn môn nhỏ hơn ở gần bảo tàng Louvre, xây năm 1806–1808, mô phỏng sát hơn Cổng Septimius Severus ở Rome.
• Cổng Titus và Cổng Constantine ở Rome: những nguyên mẫu La Mã.
• Grande Arche de la Défense: công trình hiện đại khánh thành năm 1989, nằm cùng trục nhìn với Khải Hoàn Môn.
• Nhiều khải hoàn môn ở các thành phố khác: Barcelona, Bucharest, Lisbon... mỗi nơi mang ý nghĩa riêng.

Góc nhìn hôm nay: đến Khải Hoàn Môn

1. Đừng băng qua vòng xuyến: quảng trường quanh Khải Hoàn Môn là một vòng xuyến rất đông xe, không có vạch qua đường. Lối an toàn là đường hầm đi bộ dưới đất, lối vào ở đầu đại lộ Champs-Élysées và Avenue de la Grande Armée.
2. Lên sân thượng lúc hoàng hôn để thấy mười hai đại lộ lên đèn. Cầu thang khá dài và hẹp.
3. Đặt vé trước qua trang chính thức của Trung tâm Di tích Quốc gia Pháp (Centre des monuments nationaux), kiểm tra giờ mở cửa và ngày đóng cửa.
4. Kết hợp đi bộ Champs-Élysées xuống quảng trường Concorde, khoảng 2 km.

Khải Hoàn Môn là một lời nhắc rằng cánh cổng không cần cánh cửa vẫn có thể là cánh cổng quan trọng nhất của một thành phố. Nó không ngăn ai, nhưng ai đến Paris cũng muốn đi qua nó một lần.