Cổng Ishtar là cổng phía bắc thành Babylon, được vua Nebuchadnezzar II cho xây khoảng năm 575 trước Công nguyên, ốp gạch tráng men xanh lam với hình bò rừng và rồng mušḫuššu nổi lên thành hàng. Phần cổng trước được dựng lại từ gạch gốc trong Bảo tàng Pergamon ở Berlin; tại di tích Babylon ở Iraq có một bản mô phỏng. Đây là một trong những cánh cổng rực rỡ nhất mà thế giới cổ đại để lại.
Babylon thời Nebuchadnezzar II
Babylon nằm bên sông Euphrates, ở vùng Lưỡng Hà (nay thuộc Iraq), khoảng 85 km về phía nam Baghdad. Thành phố đạt đỉnh cao huy hoàng dưới triều Nebuchadnezzar II (trị vì khoảng 605–562 TCN), vị vua nổi tiếng của triều Tân Babylon. Ông cho xây dựng lại thành phố với tường thành đồ sộ, cung điện, đền thờ thần Marduk và ziggurat Etemenanki mà nhiều người liên hệ với truyền thuyết tháp Babel.
Thành Babylon có tám cổng lớn, mỗi cổng mang tên một vị thần. Cổng Ishtar, đặt theo tên nữ thần Ishtar (thần tình yêu, chiến tranh, sao Kim trong tín ngưỡng Lưỡng Hà), là cổng phía bắc và lộng lẫy nhất.
Gạch tráng men: bầu trời bằng gốm
Điều làm cổng Ishtar khác thường là lớp ngoài: hàng vạn viên gạch nung được tráng men màu, chủ đạo là xanh lam đậm, có thể nhờ khoáng chất lapis lazuli hoặc hợp chất đồng, coban (các nhà khoa học còn phân tích). Trên nền xanh ấy nổi lên các con vật bằng gạch men vàng, nâu, trắng, xếp thành hàng ngang.
| Con vật | Gắn với vị thần | Vị trí |
|---|---|---|
| Bò rừng (aurochs) | Adad, thần bão và mưa | Trên mặt cổng, xen kẽ hàng |
| Rồng mušḫuššu (đầu rắn, chân trước sư tử, chân sau đại bàng) | Marduk, thần bảo hộ Babylon | Trên mặt cổng, xen kẽ hàng |
| Sư tử | Ishtar | Dọc hai bên Đường Rước (Processional Way) |
Các con vật được tạo hình nổi bằng cách đúc gạch trong khuôn, mỗi viên mang một phần hình, rồi xếp khít lại thành hình hoàn chỉnh. Đây là kỹ thuật đòi hỏi tính toán rất chính xác.
Đường Rước và lễ năm mới Akitu
Cổng Ishtar mở ra Đường Rước, con đường lát đá dẫn từ ngoài thành vào khu đền thờ Marduk. Hai bên đường là tường ốp gạch men với hàng sư tử bước đi. Mỗi năm vào dịp lễ năm mới Akitu, tượng các vị thần được rước theo con đường này, qua cổng Ishtar, trong những nghi lễ kéo dài nhiều ngày.
Đứng ở đầu Đường Rước, nhìn về cổng xanh lam lấp lánh dưới nắng sa mạc, người dân Babylon chắc hẳn cảm nhận được quyền lực của vương triều và thần linh. Đó là mục đích của công trình: vừa là cổng, vừa là tuyên ngôn.
Từ cát bụi đến Berlin
Sau khi Babylon suy tàn, cổng Ishtar bị vùi dần dưới đất. Từ năm 1899 đến 1917, nhà khảo cổ người Đức Robert Koldewey dẫn đầu cuộc khai quật quy mô lớn ở Babylon, tìm thấy nền móng cổng và rất nhiều mảnh gạch men vỡ.
Các mảnh gạch được chở về Berlin, phân loại, ghép lại trong nhiều năm. Phần cổng trước (cổng nhỏ hơn trong cặp cổng kép) và một đoạn Đường Rước được dựng lại trong Bảo tàng Pergamon, mở cửa cho công chúng từ thập niên 1930. Cổng sau, lớn hơn nhiều, không đủ chỗ để dựng lại trong bảo tàng.
Ngoài Berlin, các tấm gạch men hình sư tử, bò rừng, rồng mušḫuššu từ Babylon còn có ở nhiều bảo tàng lớn như Bảo tàng Khảo cổ Istanbul, Louvre (Paris), Metropolitan (New York), Viện Nghệ thuật Detroit.
Lưu ý cho người muốn xem
Bảo tàng Pergamon đã đóng cửa từ cuối năm 2023 để cải tạo trong nhiều năm, dự kiến mở lại từng phần. Trước khi đi Berlin để xem cổng Ishtar, cần kiểm tra lịch mở cửa trên trang chính thức của hệ thống Bảo tàng Quốc gia Berlin (Staatliche Museen zu Berlin).
Babylon hôm nay
Tại di tích Babylon ở Iraq, có một bản mô phỏng cổng Ishtar ở lối vào khu di tích, nhỏ hơn bản gốc, xây vào cuối thế kỷ 20. Một số đoạn tường gốc với hình con vật nổi (không tráng men, thuộc lớp xây sớm hơn) vẫn còn tại chỗ. Năm 2019, Babylon được UNESCO ghi danh Di sản thế giới.
Việc tranh luận về chuyện có nên đưa hiện vật về nơi gốc là một chủ đề lớn của giới bảo tàng hiện nay. Cổng Ishtar thường được nhắc trong các cuộc thảo luận đó.
Cổng Ishtar trong văn hoá
- Hình ảnh cổng xanh lam với các con vật vàng được in trên tiền giấy, tem, logo nhiều tổ chức ở Iraq như một biểu tượng của di sản Lưỡng Hà.
- Kinh Thánh nhắc tới Nebuchadnezzar và Babylon trong Sách Đa-ni-en, Sách Các Vua; câu chuyện "Vườn treo Babylon" (một trong Bảy kỳ quan thế giới cổ đại theo người Hy Lạp) gắn với triều vua này, dù dấu tích khảo cổ của vườn treo vẫn chưa được xác định chắc chắn.
- Bảng màu "xanh Ishtar" trở thành nguồn cảm hứng cho gốm sứ, thiết kế nội thất hiện đại.
Góc nhìn hôm nay
Cổng Ishtar là lời nhắc rằng cánh cổng có thể là một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn. Người Babylon đã biến một công trình phòng vệ thành bức tranh gốm khổng lồ, kể về các vị thần bảo hộ thành phố. Nếu có dịp đứng trước nó, hãy lại gần một con bò rừng, đếm số viên gạch tạo nên nó, rồi lùi ra xa để thấy cả hàng. Hai khoảng cách ấy cho thấy cả kỹ thuật lẫn tầm nhìn của những người thợ gốm hơn hai mươi lăm thế kỷ trước.
Câu hỏi thường gặp
Cổng Ishtar ở đâu?
Cổng Ishtar gốc thuộc thành Babylon, nay ở Iraq. Phần cổng trước được dựng lại từ gạch gốc trong Bảo tàng Pergamon ở Berlin; tại di tích Babylon có một bản mô phỏng nhỏ hơn.
Cổng Ishtar xây năm nào?
Khoảng năm 575 trước Công nguyên, dưới triều vua Nebuchadnezzar II của Tân Babylon.
Những con vật trên cổng Ishtar là gì?
Trên cổng là bò rừng gắn với thần bão Adad và rồng mušḫuššu gắn với thần Marduk; dọc Đường Rước là sư tử gắn với nữ thần Ishtar. Tất cả bằng gạch men nổi trên nền xanh lam.
Có xem được cổng Ishtar ở Berlin không?
Bảo tàng Pergamon đã đóng cửa cải tạo từ cuối năm 2023 và dự kiến mở lại từng phần sau nhiều năm. Hãy kiểm tra lịch trên trang chính thức của Bảo tàng Quốc gia Berlin trước khi đi.