Cửa ô là cổng ra vào trên vòng luỹ đất bao quanh kinh thành Thăng Long – Hà Nội xưa; sử liệu và các nhà nghiên cứu thường nói Hà Nội có tới 16 cửa ô, không phải 5. "Năm cửa ô" là cách nói quen trong thơ ca và ký ức, gắn với những cửa ô lớn nhất. Ngày nay chỉ còn duy nhất Ô Quan Chưởng giữ được kiến trúc cổng, còn các cửa ô khác sống trong tên phố, tên phường như Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền, Ô Đống Mác, Cầu Giấy.
Cửa ô là gì
Thăng Long thời Lý, Trần, Lê có nhiều vòng thành lồng nhau. Vòng trong cùng là Cấm thành, nơi vua ở và thiết triều. Bao ngoài là Hoàng thành. Ngoài cùng là vòng luỹ đất lớn bao quanh cả khu dân cư, phường phố, thường được gọi là thành Đại La hay La thành, phần nhiều kết hợp với đê sông Hồng, sông Tô Lịch.
Trên vòng luỹ ngoài cùng ấy, chỗ đường đi xuyên qua luỹ được mở thành cổng, gọi là "ô" hay "cửa ô". Chữ "ô" trong tiếng Việt ở đây chỉ cửa luỹ, cổng ngoài thành. Qua cửa ô là vào kinh thành; ra khỏi cửa ô là ra ngoại thành, ra các làng ven đô.
Cửa ô không chỉ để đi lại. Nó còn là nơi kiểm soát người ra vào và thu thuế hàng hoá đưa vào thành buôn bán. Lính canh, quan coi cửa, trạm thu thuế đặt ngay ở đó.
Bao nhiêu cửa ô
Con số cửa ô thay đổi theo từng thời kỳ, vì vòng luỹ được đắp, sửa, mở thêm lối nhiều lần. Các nhà nghiên cứu Hà Nội thường nhắc con số khoảng 16 cửa ô vào thời Lê – đầu Nguyễn. Trong số đó, một số cửa ô lớn, nằm trên các trục đường chính ra vào kinh thành, được nhắc tới nhiều nhất.
| Cửa ô (tên quen gọi) | Hướng | Dấu vết hôm nay |
|---|---|---|
| Ô Quan Chưởng (Đông Hà Môn) | Phía đông, gần sông Hồng | Còn kiến trúc cổng, ở đầu phố Thanh Hà |
| Ô Chợ Dừa | Phía tây nam | Tên phố, tên phường, khu vực Xã Đàn |
| Ô Cầu Dền | Phía nam | Tên khu vực phố Bạch Mai – Huế |
| Ô Đống Mác | Phía đông nam | Tên phố Đống Mác |
| Ô Cầu Giấy | Phía tây | Tên quận, tên phường, tên đường lớn |
| Ô Yên Phụ | Phía bắc, ven Hồ Tây | Tên phố, làng Yên Phụ |
Danh sách đầy đủ 16 cửa ô và vị trí chính xác của từng cửa còn được các nhà nghiên cứu bàn lại, do nhiều cửa đã mất từ lâu và tên gọi thay đổi. Người đọc muốn tìm hiểu sâu có thể tìm các công trình khảo cứu địa danh Hà Nội, các bản đồ Hà Nội thế kỷ 19 và tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội.
Vì sao lại là "năm cửa ô"
Trong ký ức chung của người Hà Nội thế kỷ 20, "năm cửa ô" trở thành cách nói tượng trưng cho toàn bộ các lối vào thành phố, xuất hiện trong thơ ca, bài hát. Năm cửa ô thường được kể là Ô Quan Chưởng, Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền, Ô Đống Mác và Ô Cầu Giấy, những cửa ô nằm trên các đường lớn, đông người qua lại nhất.
Đây là trường hợp quen thuộc của văn hoá đô thị: một con số dễ nhớ thay cho thực tế phức tạp. Không sai khi nói "năm cửa ô" trong thơ, nhưng khi nói về lịch sử, nên nhớ Hà Nội có nhiều cửa ô hơn thế.
Cửa ô trông như thế nào
Ban đầu, nhiều cửa ô chỉ là chỗ ngắt của luỹ đất, có cổng gỗ và chòi canh. Đầu thế kỷ 19, thời Gia Long, một số cửa ô được xây lại bằng gạch thành dạng cổng vòm có vọng lâu phía trên. Ô Quan Chưởng, xây lại năm 1817, là ví dụ duy nhất còn sót lại cho kiểu cổng này.
Một cửa ô xây gạch điển hình gồm:
- Lối đi cuốn vòm ở giữa, đủ cho người, ngựa, xe trâu qua lại.
- Cánh cửa gỗ dày, đóng vào ban đêm.
- Vọng lâu phía trên, nơi lính canh đứng trông.
- Bia đá ghi lệnh, ghi quy định của quan coi cửa.
Đời sống quanh cửa ô
Cửa ô là điểm giao giữa thành và quê. Sáng sớm, người các làng ven đô gánh rau, gánh hoa, gánh gạo qua cửa ô vào chợ trong thành. Chiều tối, họ gánh không trở về. Quanh cửa ô hình thành chợ, quán nước, hàng ăn, chỗ nghỉ chân, như chợ ở Ô Chợ Dừa mà tên gọi còn ghi lại.
Tên gọi các cửa ô cũng phản ánh đời sống ấy. "Chợ Dừa" có thể gắn với chợ họp ven luỹ; "Cầu Giấy" gắn với cây cầu và làng làm giấy dó vùng Yên Thái, Dịch Vọng phía tây kinh thành; "Quan Chưởng" gắn với chức quan võ coi giữ cửa.
Cửa ô biến mất thế nào
Cuối thế kỷ 19, khi Hà Nội trở thành thành phố thuộc địa, chính quyền Pháp mở rộng đường, san lấp luỹ đất, phá phần lớn thành và cửa ô để quy hoạch đô thị kiểu mới. Vòng luỹ Đại La gần như biến mất, chỉ còn vài đoạn đất cao rải rác, như dấu vết ở khu vực đường La Thành ngày nay. Các cửa ô bằng gạch cũng lần lượt bị dỡ, chỉ Ô Quan Chưởng được giữ lại.
Tên cửa ô thì ở lại. Hà Nội hôm nay vẫn có phố Ô Chợ Dừa, Đống Mác, Cầu Giấy, Yên Phụ, đường La Thành. Mỗi lần đọc biển tên phố, là một lần đi ngang qua một cửa ô đã mất.
Góc nhìn hôm nay: lần theo cửa ô
- Bắt đầu ở Ô Quan Chưởng, đầu phố Thanh Hà gần chợ Đồng Xuân, cửa ô duy nhất còn nguyên kiến trúc.
- Đi dọc đường La Thành, để ý những đoạn đường cao hơn hai bên, dấu vết của luỹ đất xưa.
- Ghé Ô Chợ Dừa, Cầu Giấy, Đống Mác, không còn cổng nhưng còn tên, còn hướng đường chính toả ra ngoại thành.
- Mang theo bản đồ Hà Nội cũ (nhiều bản đồ thế kỷ 19 được số hoá trên mạng) để so vị trí.
Một buổi đi như vậy giúp hình dung Hà Nội xưa không lớn như bây giờ: chỉ cần đi qua một cửa ô là ra khỏi kinh thành, gặp ngay ruộng rau, làng nghề, cánh đồng.
Câu hỏi thường gặp
Hà Nội xưa có bao nhiêu cửa ô?
Các nhà nghiên cứu thường nói Thăng Long – Hà Nội thời Lê – đầu Nguyễn có khoảng 16 cửa ô trên vòng luỹ bao quanh kinh thành. "Năm cửa ô" là cách nói tượng trưng trong thơ ca, chỉ những cửa ô lớn nhất.
Năm cửa ô Hà Nội là những cửa nào?
Năm cửa ô thường được kể là Ô Quan Chưởng, Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền, Ô Đống Mác và Ô Cầu Giấy. Đây là những cửa ô nằm trên các trục đường đông người qua lại nhất.
Cửa ô nào ở Hà Nội còn lại?
Chỉ còn Ô Quan Chưởng (Đông Hà Môn) ở đầu phố Thanh Hà giữ được kiến trúc cổng. Các cửa ô khác chỉ còn lại trong tên phố, tên phường.
Vì sao các cửa ô Hà Nội bị phá?
Cuối thế kỷ 19, chính quyền Pháp san lấp luỹ đất, phá thành và phần lớn cửa ô để mở đường, quy hoạch đô thị mới. Chỉ Ô Quan Chưởng được giữ lại.