Câu tục ngữ "Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" tóm gọn quan niệm phổ biến nhất của người Việt về hướng cửa chính: hướng nam, đông nam được ưa vì đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc mùa đông và nắng gắt buổi chiều. Ngoài lý do khí hậu, phong thuỷ dân gian còn có các hệ thống chọn hướng theo tuổi gia chủ như Bát trạch. Bài này kể cả hai lớp, khí hậu và quan niệm, để người đọc hiểu vì sao người xưa chọn hướng như vậy, không khẳng định hướng nào mang lại phúc hay hoạ.
Lớp thứ nhất: khí hậu
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa. Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, mùa hè có gió nam, đông nam mát từ biển thổi vào; mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh, khô. Mặt trời mọc ở đông, lặn ở tây; buổi chiều mùa hè nắng tây rất gắt.
| Hướng cửa chính | Mùa hè | Mùa đông | Nắng |
|---|---|---|---|
| Nam, đông nam | Đón gió mát | Tránh gió bấc | Nắng sớm dịu, trưa ít rọi sâu vào nhà nhờ hiên |
| Đông | Đón gió khá tốt | Có thể nhận gió đông bắc | Nắng buổi sáng |
| Tây | Ít gió mát | Trung bình | Nắng chiều gắt, nhà nóng |
| Bắc | Ít gió mát | Đón thẳng gió bấc lạnh | Ít nắng trực tiếp |
Với nhà gỗ truyền thống có hiên rộng, cửa hướng nam là lựa chọn gần như tối ưu cho vùng đồng bằng Bắc Bộ. Câu "làm nhà hướng nam" vì thế là kinh nghiệm khí hậu nhiều đời, được nói ngắn gọn thành tục ngữ.
Ở miền Nam, khí hậu nóng quanh năm, có mùa mưa và mùa khô, gió mùa tây nam mùa mưa và gió chướng đông bắc mùa khô. Người miền Nam xưa ưu tiên nhà thoáng, hiên rộng, tránh nắng tây; hướng nhà thường theo kênh rạch, đường sá hơn là một hướng cố định.
Lớp thứ hai: phong thuỷ dân gian
Phong thuỷ ("gió và nước") là hệ thống quan niệm có nguồn gốc Trung Hoa về việc bố trí nơi ở, mộ phần cho hài hoà với địa thế. Ở Việt Nam, phong thuỷ được tiếp nhận và biến đổi qua nhiều thế kỷ, hiện diện trong cách chọn đất làm nhà, hướng đình chùa, hướng mộ.
Bát trạch theo tuổi
Một trường phái phổ biến trong dân gian là Bát trạch, chia người theo năm sinh vào hai nhóm "Đông tứ mệnh" và "Tây tứ mệnh", rồi gán bốn hướng "tốt", bốn hướng "xấu" cho mỗi nhóm. Theo cách này, hướng cửa chính tốt hay không còn tuỳ tuổi gia chủ, không chỉ theo gió.
Đây là một hệ thống quan niệm, các sách và thầy phong thuỷ còn khác nhau về cách tính. Không có nghiên cứu khoa học nào chứng minh hướng cửa theo tuổi ảnh hưởng tới sức khoẻ, tài lộc. Người đọc nên coi đây là một phần văn hoá truyền thống.
Những "kiêng" về cửa chính thường nghe
- Cửa chính đối thẳng cửa sau, nhìn xuyên qua nhà.
- Cửa chính nhìn thẳng cầu thang hoặc nhà vệ sinh.
- Cửa chính hai nhà đối diện nhau sát rạt.
- Cửa chính nhìn thẳng vào góc nhọn của nhà khác, cột điện, ngõ cụt đâm thẳng vào.
Thú vị là nhiều điều kiêng này có cách giải thích thực tế: cửa trước đối cửa sau làm gió lùa mạnh, mất riêng tư; cửa nhìn thẳng nhà vệ sinh kém vệ sinh và mất lịch sự với khách; hai cửa đối diện sát nhau thì mất riêng tư, dễ va chạm. Phong thuỷ dân gian, ở nhiều điểm, là cách người xưa đóng gói kinh nghiệm sống thành quy tắc dễ nhớ.
Khi đất không cho chọn hướng
Nhà phố đô thị gần như không được chọn hướng: hướng nhà là hướng mặt đường. Căn hộ chung cư thì hướng cửa chính quay ra hành lang. Vậy người ở phải làm sao?
- Nếu cửa hướng tây: làm mái hiên, mái che, lam chắn nắng, trồng cây; chọn cửa kính có lớp chống nóng, rèm dày; sắp xếp phòng ngủ ra phía sau.
- Nếu cửa hướng bắc: cửa kín khít hơn, có cửa hai lớp hoặc tiền sảnh nhỏ cho mùa đông miền Bắc.
- Lấy gió từ hướng khác: giếng trời, cửa sổ phía sau, ô thoáng trên cao.
- Với các "kiêng" phong thuỷ: nhiều gia đình đặt một bình phong, tủ, kệ, chậu cây ở lối vào để chắn tầm nhìn thẳng. Cách này vừa hợp quan niệm vừa hợp lý về riêng tư.
Hướng cửa của đình, chùa, cung điện
Các công trình lớn thời xưa cũng chọn hướng theo hai lớp lý do. Theo quan niệm Nho giáo, vua "quay mặt về nam trị thiên hạ", nên cung điện, kinh thành thường hướng nam. Kinh thành Huế quay mặt về hướng đông nam, nhìn ra sông Hương và núi Ngự Bình làm tiền án, một lựa chọn được giải thích bằng cả phong thuỷ lẫn địa thế thực tế. Nhiều đình làng Bắc Bộ quay về hướng nam hoặc hướng có sông, cánh đồng rộng phía trước.
Góc nhìn hôm nay
Khi xây hoặc chọn nhà, nên ưu tiên những gì đo được: hướng gió theo mùa ở địa phương, đường đi của nắng, tiếng ồn từ đường phố, khả năng thông gió. Một kiến trúc sư có kinh nghiệm khí hậu sẽ giúp nhiều hơn mọi quy tắc chung. Nếu gia đình coi trọng phong thuỷ, có thể kết hợp, nhưng không nên vì một hướng "xấu" theo tuổi mà bỏ một ngôi nhà thoáng mát, an toàn, hoặc tốn kém đập phá sửa cửa.
Câu tục ngữ của ông bà vẫn là lời khuyên đáng tin nhất, vì nó đến từ nhiều đời quan sát gió và nắng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt thích làm nhà hướng nam?
Vì ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, hướng nam đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc lạnh mùa đông và tránh nắng tây gắt buổi chiều. Kinh nghiệm này được đúc kết trong câu "Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam".
Nhà hướng tây có nóng không?
Nhà có cửa chính hướng tây thường nhận nắng chiều gắt, dễ nóng. Có thể khắc phục bằng mái hiên, lam chắn nắng, cây xanh, kính chống nóng, rèm dày và bố trí phòng ngủ ra phía sau.
Hướng cửa theo tuổi có đúng không?
Chọn hướng theo tuổi gia chủ là quan niệm phong thuỷ dân gian như Bát trạch, các trường phái còn khác nhau về cách tính. Không có nghiên cứu khoa học chứng minh nó ảnh hưởng tới sức khoẻ hay tài lộc.
Cửa chính đối cửa sau có sao không?
Phong thuỷ dân gian kiêng điều này. Về mặt thực tế, cửa trước đối thẳng cửa sau gây gió lùa mạnh và mất riêng tư; nhiều nhà đặt bình phong, kệ hay chậu cây để chắn tầm nhìn.