Câu đối Tết là cặp câu viết trên giấy đỏ, dán hoặc treo hai bên cửa chính, cửa gian thờ vào dịp năm mới, thường kèm một chữ hoặc một bức ngang ở giữa. Nội dung là lời chúc phúc, thọ, an khang, hoặc tả cảnh xuân. Xưa người ta xin chữ của ông đồ hoặc nhà nho trong làng; ngày nay câu đối in sẵn bán đầy chợ Tết, còn phố ông đồ quanh Văn Miếu vẫn đông người xin chữ.
Câu đối đỏ trong Tết Việt
Câu đối dân gian quen thuộc nhất về Tết là: "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh". Chỉ hai vế mà đủ những thứ làm nên Tết Bắc Bộ xưa, và "câu đối đỏ" đứng ngang hàng với bánh chưng, cây nêu.
Dán câu đối là một trong những việc cuối cùng của những ngày giáp Tết, sau khi nhà đã dọn sạch, bàn thờ đã lau, cành đào, cây quất đã đặt. Khi câu đối đỏ dán lên hai bên cửa, ngôi nhà chính thức "vào Tết".
Nguồn gốc: từ bùa gỗ đào đến giấy đỏ
Tục dán câu đối ngày xuân có nguồn từ Trung Hoa. Theo các ghi chép cổ, ban đầu người ta treo hai tấm gỗ đào hai bên cửa (gọi là "đào phù"), có vẽ hoặc viết tên thần trấn giữ, với niềm tin trừ tà. Dần dần, chữ trên tấm gỗ đổi thành những câu chúc đối nhau, và tấm gỗ đổi thành giấy đỏ. Người Trung Hoa gọi là "xuân liên".
Ở Việt Nam, tục này đi cùng với việc học chữ Hán và văn hoá Nho giáo, phổ biến ở Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, rồi theo người Việt vào Nam. Câu đối Tết xưa chủ yếu bằng chữ Hán, có nhà dùng chữ Nôm. Từ thế kỷ 20, câu đối chữ Quốc ngữ ngày càng nhiều.
Dán thế nào cho đúng
Mỗi bộ câu đối Tết thường gồm ba phần:
| Phần | Vị trí | Nội dung |
|---|---|---|
| Vế trên | Bên phải cửa (bên trái người đứng ngoài nhìn vào) | Câu mở ý |
| Vế dưới | Bên trái cửa (bên phải người đứng ngoài nhìn vào) | Câu đối lại |
| Hoành phi hoặc chữ đơn | Phía trên, giữa cửa | Bốn chữ chúc như "Vạn sự như ý", hoặc một chữ như Phúc, Lộc, Thọ, Xuân |
Cách nhận vế: chữ cuối vế trên thường mang thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng), chữ cuối vế dưới thường mang thanh bằng (không dấu hoặc huyền). Ví dụ "câu đối đỏ" (đỏ là thanh hỏi, trắc) và "bánh chưng xanh" (xanh là thanh bằng). Với câu đối chữ Hán, cách viết từ trên xuống, vế trên bên phải công trình.
Nhiều nhà dán sai vị trí mà không biết, nhất là khi mua câu đối in sẵn. Không phải chuyện lớn, nhưng nếu biết thì dán cho đúng cũng là một cách trân trọng lời chúc.
Những chủ đề hay gặp
- Chúc phúc, lộc, thọ: mong gia đình đầy đủ, sống lâu, con cháu đông.
- Tả cảnh xuân: hoa nở, chim hót, trời đất đổi mới.
- Nhắc tổ tiên: thường dán ở gian thờ, nói về công đức ông bà.
- Theo con giáp: câu đối gắn với con vật của năm mới.
- Theo nghề: nhà buôn chúc mua may bán đắt, nhà nông chúc mùa màng.
Câu đối hay là câu vừa đúng luật đối, vừa có ý riêng, hợp với nhà mình. Câu đối in sẵn thường an toàn nhưng chung chung. Nhiều gia đình thích nhờ người viết riêng một câu có tên con cháu hoặc nghề của nhà.
Ông đồ và phố xin chữ
Hình ảnh ông đồ ngồi bên đường viết câu đối ngày Tết đã đi vào thơ ca với bài "Ông đồ" của Vũ Đình Liên (1936), mở đầu bằng câu "Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già". Bài thơ viết về sự tàn phai của nghề ông đồ khi chữ Nho không còn được trọng.
Gần một thế kỷ sau, cảnh ông đồ lại sống dậy theo một cách khác. Mỗi dịp Tết, khu vực quanh Văn Miếu – Quốc Tử Giám và hồ Văn ở Hà Nội có phố ông đồ, nơi các nhà thư pháp viết chữ Hán và chữ Quốc ngữ cho người xin. Nhiều thành phố khác cũng tổ chức hội chữ xuân. Người ta xin chữ "Tâm", "Nhẫn", "An", "Phúc", hoặc xin câu đối cho nhà mới, cho con sắp thi.
Xin chữ cho đúng phép
- Nghĩ trước chữ hoặc ý muốn xin, nói rõ để người viết chọn câu.
- Hỏi cách đọc, nghĩa của chữ nếu là chữ Hán, để khi treo còn hiểu.
- Gửi tiền "lộc" cho người viết theo mức niêm yết hoặc tuỳ tâm, không mặc cả như mua hàng.
- Để chữ khô hẳn mới cuộn lại, tránh nhoè mực.
Giấy đỏ, mực tàu và giấy dó
Giấy đỏ dùng viết câu đối xưa thường là giấy hồng điều, nhuộm màu đỏ tươi. Mực tàu mài từ thỏi mực với nước trên nghiên. Ngày nay nhiều người viết trên giấy dó, giấy xuyến chỉ, có khi trên lá bồ đề khô, trên gỗ. Câu đối cũng được in trên vải, nhựa, kim loại để dùng nhiều năm.
Câu đối giấy đỏ dán ngoài cửa sau Tết dần phai màu, bạc đi dưới nắng mưa. Có nhà để tới Tết năm sau mới bóc, có nhà bóc sau rằm tháng Giêng. Không có quy định chung.
Góc nhìn hôm nay
Ở chung cư, cửa căn hộ không có hai bên trụ như cửa nhà xưa, nhiều gia đình treo câu đối nhỏ trong nhà, cạnh bàn thờ, hoặc dán một chữ Phúc lên cửa. Dù ở hình thức nào, câu đối Tết vẫn giữ việc của nó: đặt một lời chúc ngay tại ngưỡng cửa, để ai bước vào nhà cũng bước qua lời chúc ấy.
Một gợi ý cho gia đình có con nhỏ: cùng con chọn câu đối, đọc cho con nghe, giải thích từng chữ, và để con dán. Đó là cách dạy con về Tết hiệu quả hơn nhiều bài giảng.
Câu hỏi thường gặp
Dán câu đối Tết vế nào bên nào?
Vế trên dán ở bên phải cửa, tức bên trái người đứng ngoài nhìn vào; vế dưới ở bên kia. Chữ cuối vế trên thường mang thanh trắc, chữ cuối vế dưới thường mang thanh bằng.
Câu đối Tết có nguồn gốc từ đâu?
Từ tục treo hai tấm gỗ đào hai bên cửa ngày xuân ở Trung Hoa, sau chuyển thành câu chúc đối nhau viết trên giấy đỏ. Tục này vào Việt Nam cùng chữ Hán và văn hoá Nho giáo.
Xin chữ ông đồ ở Hà Nội ở đâu?
Mỗi dịp Tết, khu vực quanh Văn Miếu – Quốc Tử Giám và hồ Văn thường có phố ông đồ, nơi các nhà thư pháp viết chữ cho người xin. Nên kiểm tra thông tin tổ chức hằng năm trước khi đi.
Bao giờ thì bóc câu đối Tết?
Không có quy định chung. Có nhà để tới Tết năm sau, có nhà bóc sau rằm tháng Giêng. Câu đối giấy phai màu thì thay khi cần.