Trong đám cưới Việt, cô dâu đi qua ít nhất hai cánh cửa quan trọng: cửa nhà mình khi được rước đi, và cửa nhà chồng khi được đón về; mỗi lần qua cửa đi kèm những nghi thức riêng như che ô, bước qua bếp lửa, mẹ chồng tạm lánh mặt. Trên đường đi còn có tục chăng dây xin lộc. Các nghi thức khác nhau theo vùng, nhưng cùng một ý: ngưỡng cửa là nơi đánh dấu người con gái chuyển từ gia đình này sang gia đình khác.
Rước dâu: hai ngưỡng cửa, một ngày
Lễ rước dâu (lễ cưới) là lễ chính trong chuỗi nghi lễ cưới hỏi truyền thống, sau lễ dạm ngõ và lễ ăn hỏi. Ngày cưới, nhà trai cùng chú rể đến nhà gái xin rước dâu, làm lễ trước bàn thờ tổ tiên nhà gái, rồi đưa cô dâu về nhà trai làm lễ ra mắt tổ tiên nhà chồng.
Chữ "ngõ" trong "dạm ngõ" cho thấy từ đầu, việc cưới hỏi đã gắn với lối vào nhà: nhà trai đến "dạm" ngõ nhà gái, tức đến gõ cửa ngỏ lời lần đầu.
Ở cửa nhà gái
Xin dâu
Khi đoàn nhà trai đến, đại diện nhà trai (thường là người cao tuổi, có uy tín trong họ) đứng trước cửa xin phép vào, rồi xin phép đón dâu. Nhà gái mời vào, làm lễ gia tiên. Đây là lúc lời ăn tiếng nói của người đại diện được chú ý: khéo léo, đúng mực, không vội vàng.
Che ô khi bước ra
Ở nhiều vùng miền Bắc, khi cô dâu bước ra khỏi cửa nhà mình, mẹ cô dâu hoặc một người phụ nữ đưa dâu che một chiếc ô (dù) cho cô dâu, dù trời nắng hay không. Người ta giải thích theo nhiều cách: che chở cô dâu trên đường về nhà chồng, giữ sự kín đáo, hoặc tránh điều không lành. Ý nghĩa cụ thể mỗi nơi kể một khác.
Bố mẹ có tiễn ra cửa không
Ở một số nơi, bố mẹ cô dâu chỉ tiễn tới cửa hoặc đầu ngõ, không đi theo về nhà trai trong ngày cưới. Có nơi bố mẹ đi cùng. Đây là tập quán thay đổi theo vùng và theo gia đình.
Trên đường: tục chăng dây
Ở nhiều làng quê Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, khi đoàn rước dâu đi qua, người làng hoặc trẻ con có thể chăng một sợi dây ngang đường, buộc hoa, đặt một chiếc bàn nhỏ có trầu cau, chặn đoàn lại. Nhà trai phải đưa một phong bao lì xì, vài lời vui vẻ thì dây mới được tháo.
Tục chăng dây có nhiều cách hiểu: làng "xin lộc" của đám cưới, làng xác nhận cô gái làng mình đi lấy chồng, hoặc chỉ là một cách đùa vui. Điều quan trọng là giữ tinh thần vui vẻ, nhà trai nên chuẩn bị sẵn vài phong bao, người chăng dây không nên đòi hỏi quá đáng.
Ở cửa nhà trai
Mẹ chồng tạm lánh mặt
Một tục quen thuộc ở miền Bắc: khi cô dâu về tới cửa nhà trai, mẹ chồng không đứng đón ngay ở cửa mà tạm lánh đi một lát, có nơi cầm theo bình vôi hoặc một vật trong nhà, rồi mới quay lại. Người ta giải thích là để tránh mẹ chồng và nàng dâu "chạm mặt" ngay lúc bước qua cửa, mong sau này hai người hoà thuận, không xung khắc. Cũng là một cách để cô dâu bước vào nhà mới mà không bị "áp lực" ngay từ ngưỡng cửa.
Bước qua bếp lửa
Ở một số vùng, trước cửa nhà trai đặt một chậu than hồng hoặc một bếp lửa nhỏ, cô dâu bước qua trước khi vào nhà. Lửa được hiểu là xua những điều không tốt cô dâu có thể mang theo trên đường, và chúc cho gia đình mới ấm áp. Tục này cũng có trong đám cưới người Hoa. Nếu làm, cần đặt lửa thật nhỏ, chắc chắn, có người đứng cạnh, vì váy cưới và áo dài rất dễ bắt lửa.
Lễ gia tiên nhà trai
Vào nhà, cô dâu chú rể làm lễ trước bàn thờ tổ tiên nhà trai, ra mắt họ hàng. Đây là lúc cô dâu chính thức trở thành thành viên mới. Có nơi cô dâu được dẫn vào xem buồng cưới, bếp, như một cách "giao nhà".
| Ngưỡng cửa | Nghi thức hay gặp | Ý nghĩa thường được nói tới |
|---|---|---|
| Cửa nhà gái | Xin dâu, che ô khi bước ra | Che chở, kín đáo, tôn trọng gia đình cô dâu |
| Đường làng | Chăng dây | Làng xin lộc, vui chung |
| Cửa nhà trai | Mẹ chồng lánh mặt, bước qua bếp lửa | Mong hoà thuận, xua điều không lành, chúc ấm áp |
Ngưỡng cửa trong đám cưới các nơi
- Phương Tây: chú rể bế cô dâu qua ngưỡng cửa nhà mới. Có giả thuyết cho rằng tục này có từ thời La Mã cổ, để cô dâu không vấp ngã ở ngưỡng (bị coi là điềm xấu), nhưng nguồn gốc vẫn còn bàn.
- Người Hoa: phù dâu chặn cửa nhà gái, chú rể phải vượt qua vài thử thách vui và đưa lì xì mới được vào đón dâu; ở nhà trai, cô dâu bước qua chậu lửa và có nơi bước qua yên ngựa.
- Người Ấn Độ: cô dâu khi bước vào nhà chồng có thể đá đổ một bình gạo đặt ở ngưỡng cửa, tượng trưng cho sự sung túc cô mang tới.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều đám cưới ở thành phố đã rút gọn các nghi thức, cô dâu chú rể đi từ nhà gái thẳng tới nhà hàng. Nhưng phần lớn gia đình vẫn giữ lễ gia tiên ở hai nhà, và những phút qua hai ngưỡng cửa vẫn là lúc xúc động nhất của ngày cưới, nhất là với bố mẹ cô dâu.
Vài lời khuyên thực tế:
- Hỏi trước người lớn hai bên về những nghi thức mỗi nhà muốn giữ, tránh bất ngờ trong ngày cưới.
- Nghi thức có lửa thì làm nhỏ, an toàn, có người trông.
- Chuẩn bị sẵn phong bao cho tục chăng dây nếu đi đường làng.
- Nếu một tục làm ai đó trong gia đình không thoải mái, có thể giữ ý mà bỏ hình thức. Cưới hỏi là để hai nhà gần nhau hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mẹ chồng phải tránh mặt khi đón dâu?
Theo tục miền Bắc, mẹ chồng tạm lánh đi lúc cô dâu bước qua cửa để tránh "chạm mặt" ngay ngưỡng cửa, mong sau này mẹ chồng nàng dâu hoà thuận. Đây là quan niệm dân gian, nhiều gia đình ngày nay không giữ.
Tục chăng dây trong đám cưới là gì?
Là tục người làng chăng dây ngang đường đoàn rước dâu đi qua, nhà trai đưa phong bao lì xì và lời vui vẻ thì dây mới được tháo. Tục mang ý xin lộc và chia vui với làng.
Vì sao cô dâu bước qua bếp lửa?
Ở một số vùng, cô dâu bước qua chậu than hồng trước cửa nhà trai, với ý xua điều không lành trên đường và chúc gia đình mới ấm áp. Nếu làm cần đặt lửa nhỏ, chắc chắn và có người trông.
Vì sao che ô cho cô dâu?
Che ô khi cô dâu bước ra khỏi nhà mình được hiểu là che chở cô dâu trên đường về nhà chồng, giữ sự kín đáo hoặc tránh điều không lành. Mỗi nơi có cách giải thích khác nhau.