Nghi môn là "cổng nghi lễ" đứng trước đình, đền, miếu, lăng: thường gồm hai hoặc bốn trụ biểu bằng gạch cao, đỉnh đắp lồng đèn, búp sen, chim phượng, thân trụ đắp câu đối chữ Hán. Khác cổng làng, nghi môn ít khi có cánh cửa để đóng. Nó không ngăn ai cả, mà báo cho người đi qua biết phía sau là nơi thờ thần, cần giữ lễ.
Chữ "nghi môn"
"Nghi" là nghi lễ, nghi thức; "môn" là cửa. Nghi môn là cánh cửa của nghi lễ, nơi bắt đầu không gian thờ tự. Trong kiến trúc đình làng Bắc Bộ, nghi môn thường là lớp đầu tiên, rồi mới tới sân đình, có khi có giếng hoặc hồ bán nguyệt, rồi mới tới toà đại đình.
Nhiều người gọi chung là "cổng đình", nhưng "nghi môn" chính xác hơn khi cổng không có cánh và chủ yếu mang ý nghĩa biểu tượng.
Các kiểu nghi môn
| Kiểu | Hình dáng | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Nghi môn tứ trụ | Bốn trụ gạch đứng thành hàng, chia ba khoảng: giữa rộng, hai bên hẹp | Rất phổ biến ở đình, đền Bắc Bộ, nhất là thời Nguyễn |
| Nghi môn nhị trụ | Hai trụ cao đứng hai bên lối vào | Đình, miếu nhỏ |
| Nghi môn có mái | Trụ nối với nhau bằng tường lửng, giữa có mái ngói nhỏ, đôi khi có cánh cửa | Đền lớn, đình giàu, nhà thờ họ |
| Nghi môn kiểu cổng chồng diêm | Nhiều tầng mái nhỏ, đầu đao cong | Đền thờ lớn, lăng mộ quan lại |
Nghi môn tứ trụ là hình ảnh quen thuộc nhất. Bốn trụ đứng trơ trọi, không mái, không cánh, nhưng nhìn từ xa đã biết đó là cổng một nơi thờ tự.
Trụ biểu: đọc từ đỉnh xuống chân
Mỗi trụ biểu của nghi môn là một "cột" gạch vữa vuông, có thể chia làm mấy phần:
- Đỉnh trụ: thường là búp sen, quả đào, hoặc một con chim phượng, con nghê ngồi chầu. Có nơi đắp hai phượng quay vào nhau trên hai trụ giữa.
- Lồng đèn: ngay dưới đỉnh, một khối vuông rỗng hoặc đắp nổi giống lồng đèn, xưa có thể đặt đèn dầu vào ngày lễ.
- Thân trụ: phần dài nhất, mặt trước đắp câu đối chữ Hán, mặt bên đắp hoa lá, tứ quý.
- Chân trụ: bệ vuông lớn hơn thân, giúp trụ vững.
Câu đối trên hai trụ giữa thường ca ngợi thần thành hoàng, ca ngợi đất làng, khuyên con cháu giữ nếp. Mặt hai trụ ngoài có thể đắp câu đối khác hoặc tranh nổi. Ở nhiều nơi, chữ đắp bằng vữa đã mờ theo thời gian, phải đứng gần và nhìn nghiêng mới đọc được.
Vì sao nghi môn không có cánh cửa
Cổng làng cần đóng để giữ làng. Nghi môn thì không cần, vì đình là nơi công cộng của cả làng, ai cũng có thể vào sân đình. Không gian thật sự cần bảo vệ là cung cấm phía sau đình, nơi đặt bài vị, sắc phong thành hoàng, có cửa và y môn riêng.
Nghi môn vì thế làm việc của một tấm biển báo trang trọng: từ đây trở vào là đất thánh. Ngày xưa, ở một số đền lớn có bia "hạ mã" (xuống ngựa) đặt trước nghi môn, nhắc người cưỡi ngựa, đi kiệu phải xuống đi bộ. Đây là phép tắc quen thuộc ở các đền thờ quan trọng.
Nghi môn và không gian đình
Nghi môn đứng ở đầu một trục thẳng: nghi môn, sân đình, có thể là bái đường, rồi đại đình, rồi hậu cung. Hai bên sân có thể có tả vu, hữu vu là hai dãy nhà phụ cho hội họp, chuẩn bị lễ. Phía trước nghi môn nhiều nơi có hồ nước hoặc giếng hình bán nguyệt.
Khi đứng ngay giữa nghi môn nhìn vào, người xem thường thấy được toàn bộ mặt tiền đình, mái cong, đầu đao. Đó là góc nhìn được tính sẵn, như khung ảnh. Các nhiếp ảnh gia chụp đình làng hay đứng đúng vị trí này.
Những nghi môn đáng xem
- Đền Hùng (Phú Thọ): cổng nghi môn ở chân núi Nghĩa Lĩnh, dựng đầu thế kỷ 20, là điểm bắt đầu hành trình lên các đền Hạ, Trung, Thượng.
- Đình Đình Bảng (Kinh Bắc): một trong những ngôi đình lớn và đẹp của Bắc Bộ, có nghi môn và hồ trước đình.
- Đình Tây Đằng (phía tây Hà Nội): đình cổ nổi tiếng về chạm khắc gỗ, có nghi môn trước sân.
- Đền Kiếp Bạc, Côn Sơn (Hải Dương cũ): cổng đền và nghi môn trong quần thể di tích gắn với Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi.
- Lăng tẩm, đền thờ ở Huế: nhiều nghi môn kiểu cung đình, có mái chồng, đắp sành sứ.
Nghi môn và họ hàng ở châu Á
Cổng biểu tượng không có cánh xuất hiện ở nhiều nền văn hoá Á Đông. Người Trung Hoa có "bài lâu" (paifang), cổng nhiều cột có mái, dựng ở lối vào làng, đền, lăng hoặc để tôn vinh ai đó. Người Nhật có torii trước đền Thần đạo, cũng đánh dấu lối vào đất thiêng mà không đóng mở. Người Hàn có hongsalmun, cổng đỏ có thanh nhọn ở lối vào lăng, đền. Nghi môn Việt thuộc cùng gia đình ý tưởng đó, nhưng có dáng riêng: trụ gạch vuông, đỉnh búp sen, câu đối chữ Hán đắp nổi.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều nghi môn cổ đã bị sơn phủ màu mới, đắp lại câu đối bằng xi măng, thậm chí thay bằng cổng sắt hoặc cổng bê tông hoành tráng. Một nghi môn cổ đáng quý không phải vì to, mà vì còn giữ tỉ lệ, vật liệu và chữ gốc. Nếu đi tìm đình làng, hãy để ý:
- Lớp vữa vôi cũ, rêu phong, chữ đắp nổi mềm, đó là dấu hiệu nghi môn còn tương đối nguyên.
- Chụp ảnh câu đối từ chính diện, nhờ người biết chữ Hán đọc giúp; nhiều câu đối nói rõ năm dựng.
- Đừng trèo lên trụ, đừng ngồi lên bệ trụ, vữa cũ rất dễ bong.
Muốn đọc thêm về kiến trúc đình làng, có thể tìm các nghiên cứu về đình làng Việt Nam của nhà nghiên cứu Hà Văn Tấn và Nguyễn Văn Kự ("Đình Việt Nam"), một cuốn sách ảnh và khảo cứu quen thuộc với người mê kiến trúc cổ.
Câu hỏi thường gặp
Nghi môn là gì?
Nghi môn là cổng nghi lễ trước đình, đền, miếu, lăng, thường gồm hai hoặc bốn trụ biểu bằng gạch, đỉnh đắp búp sen hoặc chim phượng, thân đắp câu đối. Nó đánh dấu lối vào không gian thờ tự.
Nghi môn tứ trụ là gì?
Là nghi môn gồm bốn trụ gạch đứng thành hàng, chia thành ba khoảng: khoảng giữa rộng, hai khoảng bên hẹp. Đây là kiểu nghi môn phổ biến nhất ở đình, đền Bắc Bộ.
Vì sao cổng đình không có cánh cửa?
Vì đình là nơi công cộng của cả làng, sân đình mở cho mọi người. Không gian cần bảo vệ là cung cấm phía sau, nơi có cửa và y môn riêng; nghi môn chỉ mang ý nghĩa biểu tượng.
Nghi môn khác cổng torii Nhật Bản thế nào?
Cả hai đều là cổng biểu tượng không đóng mở, đánh dấu lối vào đất thiêng. Nghi môn Việt thường là trụ gạch vuông có câu đối chữ Hán, còn torii là cổng hai cột với hai xà ngang, thường bằng gỗ sơn đỏ.