Cổng làng Mông Phụ ở Đường Lâm là một trong những cổng làng cổ được nhắc nhiều nhất Bắc Bộ: tường đá ong, mái ngói, cánh gỗ, đứng cạnh cây đa và dẫn vào hệ ngõ xóm xương cá còn gần nguyên vẹn. Quanh Hà Nội còn một số cổng làng cổ khác như ở Ước Lễ, Cự Đà, Đông Ngạc, mỗi cổng gắn với một làng nghề, một dòng khoa bảng hay một lối sống riêng.
Đường Lâm: làng cổ được xếp hạng di tích
Đường Lâm thuộc vùng Sơn Tây (trước là xã Đường Lâm của thị xã Sơn Tây), phía tây Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng 45 km về phía tây. Đây là làng Việt cổ đầu tiên được Nhà nước xếp hạng di tích quốc gia, vào năm 2006, với hàng trăm ngôi nhà cổ, đình, chùa, miếu và hệ thống tường, ngõ bằng đá ong.
Đường Lâm gắn với hai nhân vật lịch sử: Phùng Hưng, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa cuối thế kỷ 8 thời Đường đô hộ, và Ngô Quyền, người lập nên nhà Ngô thế kỷ 10. Dân gian gọi đây là "đất hai vua", và hai đền thờ Phùng Hưng, lăng Ngô Quyền hiện vẫn nằm trong khu vực.
Đá ong là vật liệu tạo nên bản sắc Đường Lâm. Đất vùng đồi trung du phía tây Hà Nội có tầng đá ong dày; người ta cắt đá khi còn mềm trong lòng đất, để ra không khí đá cứng lại. Tường nhà, tường ngõ, giếng, cổng ở Đường Lâm đều dùng loại đá màu nâu đỏ, lỗ chỗ như tổ ong này.
Cổng làng Mông Phụ
Mông Phụ là một trong những thôn trung tâm của Đường Lâm, nơi có đình Mông Phụ nổi tiếng. Cổng làng Mông Phụ nằm ở đầu làng, gần cây đa cổ thụ và giếng nước, kiểu bố cục "cây đa, giếng nước, sân đình" mà nhiều người coi là hình mẫu làng Việt.
Cổng có dạng "nhà cổng": mái ngói hai mái, tường đá ong dày hai bên, lối đi ở giữa có cánh gỗ. Trong lòng cổng có bệ ngồi, nơi người làng và khách ngồi nghỉ. Về niên đại, nhiều tài liệu giới thiệu du lịch ghi cổng được dựng từ thời Lê và trùng tu đời Nguyễn; con số cụ thể nên đối chiếu với thông tin chính thức của Ban quản lý di tích làng cổ.
Đứng trong lòng cổng nhìn vào, sẽ thấy con đường chính của làng và các ngõ xóm toả ra hai bên như xương cá. Cách tổ chức này giúp mỗi ngõ phục vụ một cụm nhà, dễ quản lý, dễ đóng mở.
Đi trong ngõ đá ong
Từ cổng làng đi vào, các ngõ hẹp hai bên là tường đá ong cao ngang đầu người, trên tường thường có cây leo, rêu, dây trầu không. Nhiều nhà còn giữ cổng nhà riêng có mái, tạo thành một lớp cổng thứ hai sau cổng làng. Đây là cách để hiểu rõ chuỗi "cổng làng – ngõ xóm – cổng nhà – sân – hiên" của làng quê Bắc Bộ.
Những cổng làng cổ khác quanh Hà Nội
| Làng | Vùng | Điều đáng xem |
|---|---|---|
| Ước Lễ | Thanh Oai cũ, phía nam Hà Nội | Cổng làng hai tầng có vọng lâu, làng nổi tiếng nghề giò chả |
| Cự Đà | Thanh Oai cũ, ven sông Nhuệ | Cổng làng, nhà cổ kiểu Pháp pha truyền thống, nghề làm tương, miến |
| Đông Ngạc (làng Vẽ) | Phía bắc Hà Nội | Làng khoa bảng, nhiều nhà thờ họ, cổng làng cổ |
| Thổ Hà | Bên sông Cầu, vùng Kinh Bắc | Làng gốm cũ, đình và cổng làng cổ, tường gạch nung từ phế phẩm gốm |
Mỗi cổng mang dấu vật liệu và kinh tế của làng mình. Đường Lâm dùng đá ong vì có sẵn; Thổ Hà là làng gốm nên tường, ngõ dùng nhiều gạch nung và mảnh sành; Cự Đà giàu lên nhờ buôn bán đầu thế kỷ 20 nên có nhiều nhà xây pha phong cách châu Âu. Cổng làng, theo nghĩa đó, là bản tóm tắt bằng gạch đá về làng ấy.
Cổng Ước Lễ: cổng có vọng lâu
Cổng làng Ước Lễ được biết đến với kiểu hai tầng: tầng dưới là lối đi có cửa, tầng trên là một gác nhỏ, gọi là vọng lâu, nơi người tuần đứng trông ra cánh đồng. Kiểu cổng có gác canh này cho thấy rõ chức năng bảo vệ của cổng làng xưa. Cổng từng bị hư hại và đã được tu bổ, hiện là điểm ghé của nhiều người đi tìm làng cổ quanh Hà Nội.
Ước Lễ cũng là làng nghề giò chả lâu đời. Nhiều người đến làng vì món ăn, rồi mới biết làng có một cái cổng đáng xem.
Gợi ý một ngày đi xem cổng làng
- Buổi sáng ở Đường Lâm: đến sớm khi chưa đông khách, đi bộ qua cổng Mông Phụ, đình Mông Phụ, vài nhà cổ mở cửa đón khách, ngõ đá ong.
- Trưa: ăn ở làng, thử các món đặc sản địa phương như chè lam, kẹo dồi, gà Mía.
- Chiều: nếu đi hướng nam Hà Nội, ghé Ước Lễ và Cự Đà, hai làng cách nhau không xa. Nếu đi hướng bắc, có thể ghé Đông Ngạc.
Lưu ý: đây là làng đang có người ở. Nhiều nhà cổ chỉ mở một phần cho khách, có nhà thu phí tham quan nhỏ. Hỏi trước, không tự ý vào sân nhà, không trèo lên tường đá ong để chụp ảnh. Đá ong nhìn chắc nhưng mép tường cũ rất dễ vỡ.
Bảo tồn: khó hơn người ta tưởng
Làng cổ được xếp hạng đồng nghĩa với nhiều ràng buộc khi sửa nhà. Người dân Đường Lâm từng phản ánh khó khăn khi muốn cơi nới nhà cho đủ chỗ ở, trong khi quy định bảo tồn yêu cầu giữ kiến trúc cũ. Đây là bài toán chung của các làng cổ: giữ được cổng, ngõ, nhà xưa mà người dân vẫn sống được, kiếm sống được.
Cổng làng, vì là tài sản chung, thường được bảo tồn tốt hơn nhà riêng. Nhưng một cái cổng đứng một mình giữa những ngôi nhà bê tông mới thì cũng mất đi nửa ý nghĩa. Giá trị của Đường Lâm nằm ở chỗ cổng, ngõ, nhà, đình còn đi cùng nhau.
Góc nhìn hôm nay
Nếu chỉ có thời gian xem một cổng làng cổ quanh Hà Nội, Mông Phụ là lựa chọn dễ nhất vì đường đi thuận, có hướng dẫn, có cả hệ ngõ xóm để hiểu bối cảnh. Muốn hiểu sâu hơn, có thể tìm đọc các nghiên cứu về làng cổ Đường Lâm của các nhà nghiên cứu Việt Nam và Nhật Bản; Đại học Nữ Chiêu Hoà (Showa Women's University) của Nhật đã có nhiều năm hợp tác khảo sát, tu bổ nhà cổ ở đây. Và khi đứng ở cổng, thử tưởng tượng một buổi tối xưa: then cài, tiếng mõ, ánh đèn dầu trong ngõ. Đó là lúc cổng làng thật sự "làm việc".
Câu hỏi thường gặp
Cổng làng Mông Phụ ở đâu?
Cổng làng Mông Phụ nằm ở làng cổ Đường Lâm, thuộc vùng Sơn Tây phía tây Hà Nội, cách trung tâm khoảng 45 km. Cổng đứng gần cây đa và đình Mông Phụ, dẫn vào hệ ngõ đá ong.
Vì sao Đường Lâm gọi là đất hai vua?
Vì đây là quê của Phùng Hưng, thủ lĩnh khởi nghĩa cuối thế kỷ 8, và Ngô Quyền, người lập nhà Ngô thế kỷ 10. Đền thờ Phùng Hưng và lăng Ngô Quyền hiện vẫn ở trong vùng.
Đá ong Đường Lâm là gì?
Đá ong là loại đá có nhiều lỗ như tổ ong, màu nâu đỏ, hình thành trong tầng đất đồi trung du. Người ta cắt đá khi còn mềm trong lòng đất, để ra ngoài không khí sẽ cứng lại, dùng xây tường, cổng, giếng.
Ngoài Đường Lâm, còn cổng làng cổ nào gần Hà Nội?
Có thể kể cổng làng Ước Lễ với vọng lâu hai tầng, cổng làng Cự Đà, Đông Ngạc, và xa hơn là Thổ Hà bên sông Cầu. Mỗi cổng gắn với nghề và lịch sử riêng của làng.