Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội được tổ chức thành năm lớp không gian nối nhau bằng một chuỗi cổng: Văn Miếu Môn, Đại Trung Môn, Khuê Văn Các, Đại Thành Môn và Thái Học Môn. Mỗi lần đi qua một cổng là tiến sâu hơn vào chốn thờ Khổng Tử và tôn vinh việc học. Khuê Văn Các, dựng năm 1805, là cổng gác nổi tiếng nhất và được chọn làm biểu tượng của Thủ đô.
Bối cảnh: ngôi trường của kinh thành
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1070 vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu, đắp tượng Khổng Tử, Chu Công và Tứ phối, vẽ tượng Thất thập nhị hiền để thờ. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông lập Quốc Tử Giám, nơi học của con em hoàng tộc và quan lại, sau mở rộng cho người học giỏi trong nước. Đây thường được coi là trường đại học đầu tiên của Việt Nam.
Quần thể hiện nay là kết quả của nhiều lần tu bổ qua các triều Lê, Nguyễn và thời hiện đại. Bố cục theo trục bắc – nam, cổng chính quay về hướng nam, ra phố Quốc Tử Giám.
Chuỗi năm cổng, năm lớp không gian
| Lớp | Cổng vào lớp | Trong lớp có gì |
|---|---|---|
| Trước cổng | Tứ trụ và bia hạ mã | Hồ Văn (hồ Giám) phía trước, bên kia đường |
| Lớp 1 | Văn Miếu Môn | Sân cỏ, cây cổ thụ, lối đi thẳng giữa |
| Lớp 2 | Đại Trung Môn (hai bên: Thành Đức Môn, Đạt Tài Môn) | Khuê Văn Các ở cuối lớp |
| Lớp 3 | Khuê Văn Các (hai bên: Bí Văn Môn, Súc Văn Môn) | Giếng Thiên Quang, hai bên là các nhà bia tiến sĩ |
| Lớp 4 | Đại Thành Môn (hai bên: Kim Thanh Môn, Ngọc Chấn Môn) | Sân Đại Bái, Bái đường, Thượng điện thờ Khổng Tử |
| Lớp 5 | Thái Học Môn | Khu Thái Học, dựng lại năm 2000 trên nền Quốc Tử Giám xưa |
Cách bố trí nhiều lớp cổng này có dụng ý. Người đến không thấy ngay nơi thờ chính, mà phải đi qua từng lớp, mỗi lớp yên tĩnh hơn, trang nghiêm hơn. Tên các cổng phụ cũng mang ý khuyến học: "Thành Đức" là nên đức, "Đạt Tài" là đạt tài, "Súc Văn" là chứa văn, "Bí Văn" là văn chương sâu kín.
Văn Miếu Môn: cổng chính
Cổng chính là một công trình hai tầng, tầng trên có mái, tầng dưới là ba lối đi vòm. Trên cổng đắp ba chữ Hán "Văn Miếu Môn". Phía trước có tứ trụ và hai tấm bia ghi lệnh xuống ngựa, nhắc rằng mọi người, kể cả quan lại, khi qua đây phải xuống ngựa đi bộ để tỏ lòng kính trọng.
Cửa giữa của cổng xưa dành cho vua, hai cửa bên cho quan và người thường. Ngày nay khách tham quan đi theo lối hướng dẫn của ban quản lý.
Khuê Văn Các: gác sao Khuê
Khuê Văn Các là một gác vuông nhỏ hai tầng đứng trên bốn trụ gạch, tầng trên bằng gỗ, mỗi mặt có một cửa sổ tròn với các nan gỗ toả ra như tia sáng. Gác do Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho dựng năm 1805, thời Gia Long.
"Khuê" là tên sao Khuê, một trong 28 chòm sao theo thiên văn cổ Trung Hoa, được coi là sao chủ về văn chương. "Khuê Văn Các" có thể hiểu là gác ngắm vẻ đẹp của sao Khuê, tức tôn vinh văn chương. Bốn cửa tròn tượng trưng cho sao Khuê toả sáng ra bốn phương, theo cách giải thích phổ biến.
Xưa, tầng trên Khuê Văn Các là nơi các văn nhân bình văn, đọc những bài văn hay. Ngày nay du khách đứng ngắm từ dưới, không lên gác. Năm 2012, Khuê Văn Các được chọn làm biểu tượng của Thủ đô Hà Nội.
Kiến trúc nhỏ mà cân
Khuê Văn Các không lớn, nhưng tỉ lệ rất hài hoà: phần trụ gạch dưới vững chãi, phần gác gỗ trên nhẹ nhàng, mái tám mái chồng hai tầng. Nhìn từ giếng Thiên Quang, bóng gác in xuống nước thành một bố cục đối xứng hoàn chỉnh, là góc ảnh kinh điển của Văn Miếu.
Giếng Thiên Quang và 82 bia tiến sĩ
Qua Khuê Văn Các là giếng Thiên Quang (giếng soi ánh sáng trời), hồ vuông giữa sân. Hai bên là các nhà bia che 82 tấm bia đá ghi tên tiến sĩ các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779, mỗi bia đặt trên lưng một con rùa đá. Năm 2010, 82 bia tiến sĩ được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức Thế giới.
Có tục xoa đầu rùa đá để cầu may thi cử. Để bảo vệ hiện vật, ban quản lý đã rào bia lại và đề nghị khách không chạm vào. Đây là chỗ nên tôn trọng quy định: đá mòn đi là mất vĩnh viễn.
Đại Thành Môn và Thái Học Môn
Đại Thành Môn dẫn vào khu thờ chính. "Đại Thành" lấy từ chữ "tập đại thành", ý nói Khổng Tử là người tổng hợp đại thành tinh hoa của các bậc thánh hiền trước. Sau cổng là sân Đại Bái, nơi xưa diễn ra lễ tế, rồi Bái đường và Thượng điện.
Thái Học Môn dẫn vào khu Thái Học, được dựng lại năm 2000 trên nền Quốc Tử Giám xưa, có điện thờ các vị vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và nhà giáo Chu Văn An. Phía sau là gác chuông, gác trống.
Góc nhìn hôm nay: đi Văn Miếu theo lớp cổng
- Đến sớm vào ngày thường. Mùa thi và đầu năm âm lịch rất đông học sinh, sinh viên đến cầu may, chụp ảnh tốt nghiệp.
- Dừng ở mỗi cổng, đọc tên cổng, nhìn lại phía sau và phía trước. Cảm giác đi sâu dần sẽ rõ hơn khi chậm lại.
- Đứng bên giếng Thiên Quang nhìn lại Khuê Văn Các, nhất là buổi sáng có nắng.
- Không chạm vào bia, rùa đá; không viết chữ, dán giấy lên hiện vật.
- Kiểm tra giờ mở cửa trên trang thông tin chính thức của Trung tâm Hoạt động Văn hoá Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám trước khi đi.
Văn Miếu là nơi hiếm hoi ở Hà Nội mà chính các cánh cổng kể câu chuyện. Đi qua năm lớp cổng ấy, người ta hiểu vì sao người xưa coi việc học là con đường đi từ ngoài vào trong, từng bước một.
Câu hỏi thường gặp
Văn Miếu – Quốc Tử Giám có mấy cổng chính?
Quần thể có năm cổng nối năm lớp không gian theo trục bắc nam: Văn Miếu Môn, Đại Trung Môn, Khuê Văn Các, Đại Thành Môn và Thái Học Môn, kèm nhiều cổng phụ hai bên mang tên khuyến học.
Khuê Văn Các xây năm nào?
Khuê Văn Các do Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho dựng năm 1805, thời vua Gia Long. Năm 2012, gác được chọn làm biểu tượng của Thủ đô Hà Nội.
Khuê Văn Các có ý nghĩa gì?
Khuê là sao Khuê, sao chủ về văn chương theo thiên văn cổ. Khuê Văn Các là gác tôn vinh văn chương, bốn cửa tròn tượng trưng sao Khuê toả sáng bốn phương; xưa là nơi văn nhân bình văn.
Văn Miếu được xây khi nào?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Văn Miếu được dựng năm 1070 thời Lý Thánh Tông, Quốc Tử Giám lập năm 1076 thời Lý Nhân Tông.
Có nên xoa đầu rùa đá ở Văn Miếu không?
Không nên. Bia tiến sĩ và rùa đá là di sản tư liệu được UNESCO ghi danh, việc xoa chạm làm đá mòn. Ban quản lý đã rào bảo vệ và đề nghị khách không chạm vào.