Ngọ Môn Huế: kiến trúc năm cửa, lầu Ngũ Phụng và những đại lễ xưa

Ngọ Môn là cổng chính phía nam của Hoàng thành Huế, xây năm 1833 dưới thời vua Minh Mạng, gồm một nền đài lớn hình chữ U với năm lối đi và lầu Ngũ Phụng bằng gỗ phía trên. Đây là nơi vua ngự dự các đại lễ của triều Nguyễn, nơi xướng danh người đỗ tiến sĩ, và ngày nay là cánh cổng đầu tiên mà hầu hết du khách bước qua khi vào Đại Nội.

Vì sao gọi là Ngọ Môn

"Ngọ" là chi thứ bảy trong mười hai địa chi, ứng với hướng chính nam theo cách định hướng cổ. "Ngọ Môn" vì thế là cửa hướng nam. Theo quan niệm Nho giáo, vua ngồi quay mặt về hướng nam để trị thiên hạ, nên cổng chính phía nam của hoàng thành là cổng quan trọng nhất.

Nhiều kinh đô ở Á Đông có cổng tên Ngọ Môn, nổi tiếng nhất là Ngọ Môn của Tử Cấm Thành Bắc Kinh. Ngọ Môn Huế mang cùng ý tưởng nhưng có kiến trúc riêng, nhỏ hơn và mang phong cách Huế rõ rệt. Hai công trình thường bị lẫn tên, nên khi đọc tài liệu cần để ý đang nói về Huế hay Bắc Kinh.

Cấu trúc: nền đài và lầu gỗ

Nền đài chữ U

Phần dưới của Ngọ Môn là một khối đài xây gạch và đá, mặt bằng hình chữ U, hai cánh vươn ra phía trước ôm lấy khoảng sân. Chân đài có năm lối đi xuyên qua:

Cách chia lối đi này phản ánh trật tự tôn ti của triều đình. Ngày nay khách tham quan đi theo lối được ban quản lý hướng dẫn.

Lầu Ngũ Phụng

Trên nền đài là lầu Ngũ Phụng, một công trình gỗ hai tầng với nhiều bộ mái. Nhìn từ xa, các bộ mái nhô lên ở giữa và hai bên trông như năm con chim phượng xoè cánh, nên có tên "Ngũ Phụng" (năm con phượng). Mái giữa lợp ngói lưu ly màu vàng, màu dành cho vua; các mái khác lợp ngói lưu ly xanh.

Lầu dựng trên hệ cột gỗ lim, có hành lang bao quanh. Tầng trên là nơi vua ngự khi dự lễ, có thể nhìn bao quát sân và kỳ đài phía trước.

Những gì đã diễn ra ở Ngọ Môn

Ngọ Môn không chỉ là lối vào. Nó là sân khấu của các nghi lễ quan trọng nhất triều Nguyễn:

• Lễ Ban Sóc: lễ ban lịch năm mới cho triều đình và các địa phương, thường diễn ra vào cuối năm.
• Lễ Truyền Lô: lễ xướng danh những người đỗ tiến sĩ trong kỳ thi Đình. Tên người đỗ được viết trên bảng vàng, treo ở Ngọ Môn hoặc khu vực trước cổng.
• Duyệt binh, đón tiếp sứ thần và các đại lễ khác, khi vua ngự trên lầu Ngũ Phụng nhìn xuống.

Tháng 8 năm 1945, vua Bảo Đại đọc chiếu thoái vị tại Ngọ Môn, khép lại chế độ quân chủ ở Việt Nam. Vì thế Ngọ Môn vừa là nơi chứng kiến những ngày cực thịnh của triều Nguyễn, vừa là nơi kết thúc của nó.

Nhìn Ngọ Môn từ đâu

Trước Ngọ Môn là một sân rộng, tiếp đó là Kỳ Đài, nơi treo cờ của Kinh thành, nằm trên mặt thành phía nam. Đứng ở khoảng giữa Kỳ Đài và Ngọ Môn, nhìn về phía bắc, sẽ thấy toàn bộ mặt tiền nền đài và lầu Ngũ Phụng.

Đi qua Ngọ Môn vào trong, khách gặp ngay hồ Thái Dịch và cầu Trung Đạo dẫn tới điện Thái Hoà. Từ phía trong quay lại nhìn Ngọ Môn, sẽ thấy mặt sau của lầu Ngũ Phụng với hệ cột gỗ và mái. Hai góc nhìn này cho cảm giác rất khác nhau: một bên uy nghi, một bên nhẹ và thoáng.

Ngọ Môn trong hệ thống cổng Huế

Ngọ Môn là một trong bốn cửa của Hoàng thành, ba cửa còn lại là Hoà Bình Môn ở phía bắc, Hiển Nhơn Môn ở phía đông và Chương Đức Môn ở phía tây. Bên ngoài Hoàng thành là Kinh thành với mười cửa chính và các cửa phụ. Nằm trong lòng Hoàng thành là Tử Cấm Thành, nơi vua và hoàng gia sinh hoạt, cũng có cổng riêng.

Như vậy, để đi từ ngoài phố vào tới nơi vua ở, người xưa phải qua ít nhất ba lớp cổng: cổng Kinh thành, cổng Hoàng thành (như Ngọ Môn), rồi cổng Tử Cấm Thành. Ngọ Môn là lớp cổng lộng lẫy nhất trong ba lớp đó.

Tu bổ và bảo tồn

Lầu Ngũ Phụng bằng gỗ nên chịu ảnh hưởng nặng của mưa bão miền Trung, mối mọt và thời gian. Ngọ Môn đã qua nhiều lần tu bổ dưới thời Nguyễn và thời hiện đại. Từ khi Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1993, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã nhiều lần tu bổ lớn lầu Ngũ Phụng và nền đài, có sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước.

Góc nhìn hôm nay: đến Ngọ Môn

• Buổi sáng sớm nắng chiếu thẳng vào mặt tiền phía nam, màu ngói lưu ly vàng nổi rõ nhất.
• Buổi tối, vào những dịp Đại Nội mở cửa đêm, Ngọ Môn được chiếu sáng, có các chương trình tái hiện nghi lễ.
• Festival Huế thường dùng khu vực Ngọ Môn làm sân khấu chính cho các chương trình khai mạc.
• Kiểm tra lịch và quy định tham quan trên trang thông tin của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế trước khi đi.

Khi đi qua lối bên của Ngọ Môn, thử dừng lại giữa vòm cổng, nhìn lên lớp gạch đá dày phía trên đầu. Đó là cảm giác mà các vị quan triều Nguyễn có mỗi sáng thiết triều: một lối đi ngắn, tối, rồi mở ra sân điện đầy nắng.