Cổng Sư Tử (Lion Gate) là lối vào chính của thành cổ Mycenae ở Hy Lạp, dựng khoảng năm 1250 trước Công nguyên, với tấm phù điêu đá hình hai con sư tử đứng chầu một cột trụ đặt trên xà cửa. Đây là một trong những tác phẩm điêu khắc lớn cổ nhất còn đứng tại chỗ ở châu Âu, và là cánh cổng gắn với truyền thuyết vua Agamemnon trong sử thi Homer.
Mycenae: thành của thời đại đồ đồng
Mycenae nằm trên một ngọn đồi ở bán đảo Peloponnese, phía nam Hy Lạp, cách Athens khoảng hai giờ đi xe. Từ khoảng thế kỷ 16 đến thế kỷ 12 trước Công nguyên, đây là trung tâm của một nền văn minh mà các nhà khảo cổ gọi là văn minh Mycenae, thời kỳ đồ đồng muộn của Hy Lạp.
Người Mycenae xây thành trên đồi với những bức tường đá khổng lồ. Người Hy Lạp thời sau, nhìn những khối đá nặng hàng tấn ấy, tin rằng chỉ có người khổng lồ Cyclops mới khiêng nổi, nên gọi kiểu tường này là "tường Cyclops". Tên gọi đó vẫn được dùng trong khảo cổ học.
Năm 1999, các di chỉ khảo cổ Mycenae và Tiryns được UNESCO ghi danh Di sản thế giới.
Cấu trúc cổng
| Bộ phận | Mô tả |
|---|---|
| Hai trụ cửa | Hai khối đá lớn dựng đứng hai bên lối đi |
| Xà cửa (lanh tô) | Một khối đá nguyên khổng lồ đặt ngang trên hai trụ, nặng ước tính hàng chục tấn |
| Tam giác giảm tải | Khoảng trống hình tam giác phía trên xà, đặt tấm phù điêu |
| Phù điêu sư tử | Tấm đá hình tam giác, chạm hai con vật đứng chầu một cột trụ |
| Lối đi | Rộng và cao khoảng ba mét, hai bên là tường đá dẫn vào |
Tam giác giảm tải: một mẹo kỹ thuật
Nếu xây tường đá đè thẳng lên xà cửa, trọng lượng lớn có thể làm gãy khối xà ở giữa. Người Mycenae giải quyết bằng cách xếp đá phía trên xà nhô dần vào nhau, chừa lại một khoảng trống hình tam giác. Lực từ tường phía trên được đẩy sang hai bên, xuống hai trụ, thay vì đè lên giữa xà. Khoảng tam giác trống ấy được lấp bằng một tấm đá mỏng hơn, và chính tấm đá này được chạm hình sư tử.
Kỹ thuật "tam giác giảm tải" (relieving triangle) cũng thấy ở các mộ vòm lớn quanh Mycenae, như cái gọi là "Kho báu của Atreus".
Hai con sư tử không đầu
Tấm phù điêu chạm hai con vật đứng đối xứng, chân trước đặt lên một bệ, ở giữa là một cột trụ thon dần xuống dưới, kiểu cột thường gặp trong kiến trúc Minoan và Mycenae. Đầu của hai con vật đã mất. Các nhà nghiên cứu cho rằng đầu được làm riêng, có thể bằng đá khác hoặc kim loại, gắn vào sau, và đã rơi mất từ lâu.
Truyền thống gọi chúng là sư tử, nhưng có ý kiến cho rằng đó là sư tử cái, hoặc một loại thú thần kỳ như sphinx hay griffin. Ý nghĩa của hình ảnh cũng còn bàn: có thể là biểu tượng quyền lực của dòng vua, biểu tượng bảo hộ của một vị thần, hoặc dấu hiệu của chính thành Mycenae.
Dù thế nào, đây là một trong những tác phẩm điêu khắc kích thước lớn sớm nhất của châu Âu còn đứng tại chỗ, đã nhìn xuống lối vào này hơn ba nghìn năm.
Agamemnon: truyền thuyết và khảo cổ
Trong sử thi Iliad của Homer, Mycenae là thành của vua Agamemnon, thủ lĩnh liên quân Hy Lạp trong cuộc chiến thành Troy. Khi nhà khảo cổ nghiệp dư Heinrich Schliemann khai quật Mycenae năm 1876, ông tìm thấy ngay bên trong Cổng Sư Tử một vòng mộ (Grave Circle A) với nhiều đồ vàng, trong đó có một mặt nạ vàng. Schliemann tin đó là mặt nạ của Agamemnon, và tên "mặt nạ Agamemnon" ra đời.
Nghiên cứu sau này cho thấy các ngôi mộ ấy có niên đại khoảng thế kỷ 16 TCN, sớm hơn nhiều so với thời điểm có thể có cuộc chiến Troy theo truyền thuyết. Tức là mặt nạ không thể là của Agamemnon, nếu ông là nhân vật có thật. Đây là ví dụ điển hình cho việc phải tách bạch giữa truyền thuyết và bằng chứng khảo cổ. Mặt nạ hiện được trưng bày ở Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia Athens.
Đi qua Cổng Sư Tử hôm nay
- Đến sớm: Mycenae nằm trên đồi trống, mùa hè rất nắng, nên đến khi di tích vừa mở cửa.
- Đi qua cổng từ bên ngoài, theo đúng lối người xưa, dọc bức tường đá dẫn vào. Lối tiếp cận này được thiết kế để người đi vào phải đi giữa tường thành và một khối tường nhô ra, dưới con mắt của người trên thành.
- Dừng bên trong cổng nhìn Vòng mộ A, nơi Schliemann tìm ra mặt nạ vàng.
- Đi lên cung điện trên đỉnh đồi, nhìn ra đồng bằng Argolid.
- Ghé bảo tàng tại chỗ và mộ vòm "Kho báu của Atreus" gần đó.
- Mang giày chắc: đá ở di tích trơn và không bằng.
Kiểm tra giờ mở cửa và quy định trên trang chính thức của Bộ Văn hoá Hy Lạp trước khi đi.
Cổng Sư Tử và những cổng thời đồ đồng
- Cổng Sư Tử ở Hattusa (Thổ Nhĩ Kỳ), kinh đô Hittite: hai con sư tử tạc nổi trên hai trụ cổng, cùng thời kỳ thế kỷ 14–13 TCN.
- Cổng Tiryns: thành gần Mycenae với tường Cyclops còn đồ sộ hơn.
- Cổng Ishtar (Babylon): muộn hơn khoảng bảy thế kỷ, cũng dùng hình con vật làm biểu tượng bảo hộ.
Hình ảnh con vật mạnh mẽ đứng canh cổng là ý tưởng lặp lại ở rất nhiều nền văn hoá, từ Hittite, Mycenae, Babylon tới sư tử đá trước cổng cung điện, đình chùa Á Đông.
Câu hỏi thường gặp
Cổng Sư Tử Mycenae có từ bao giờ?
Cổng Sư Tử được dựng khoảng năm 1250 trước Công nguyên, thời đồ đồng muộn của văn minh Mycenae, ở bán đảo Peloponnese, Hy Lạp.
Vì sao hai con sư tử ở Mycenae không có đầu?
Các nhà nghiên cứu cho rằng đầu được làm riêng, có thể bằng đá khác hoặc kim loại, gắn vào sau và đã rơi mất từ lâu. Thân hai con vật vẫn còn trên tấm phù điêu.
Mặt nạ Agamemnon có thật là của Agamemnon không?
Không. Mặt nạ được tìm thấy trong mộ có niên đại khoảng thế kỷ 16 TCN, sớm hơn nhiều so với thời điểm cuộc chiến Troy theo truyền thuyết. Tên gọi xuất phát từ niềm tin của Schliemann năm 1876.
Tam giác giảm tải là gì?
Là khoảng trống hình tam giác phía trên xà cửa, giúp đẩy trọng lượng tường sang hai trụ thay vì đè lên giữa xà. Ở Cổng Sư Tử, khoảng tam giác này được lấp bằng tấm phù điêu sư tử.