Ngọ Môn (Wumen) là cổng chính phía nam của Tử Cấm Thành ở Bắc Kinh, dựng lần đầu năm 1420 dưới thời Minh Vĩnh Lạc, nền đài hình chữ U với năm lầu phía trên. Cổng có năm lối đi; lối giữa dành riêng cho hoàng đế, ngoại lệ hiếm hoi là hoàng hậu vào ngày cưới và ba người đỗ đầu kỳ thi Điện được đi ra một lần. Ngày nay đây là lối vào của Bảo tàng Cố Cung, nơi hàng chục nghìn người đi qua mỗi ngày.
Tử Cấm Thành và trục trung tâm
Tử Cấm Thành (Zijincheng) là hoàng cung của hai triều Minh và Thanh, xây từ năm 1406 đến 1420 dưới thời hoàng đế Vĩnh Lạc, khi ông dời đô từ Nam Kinh lên Bắc Kinh. Hai mươi bốn vị hoàng đế đã sống và trị vì ở đây cho tới năm 1912. Năm 1925, cung điện mở cửa thành Bảo tàng Cố Cung (Palace Museum). Năm 1987, Tử Cấm Thành được UNESCO ghi danh Di sản thế giới.
Cung điện nằm trên trục bắc – nam của Bắc Kinh cổ. Đi từ nam lên bắc, người xưa qua nhiều lớp cổng: Thiên An Môn (cổng của Hoàng thành), Đoan Môn, rồi tới Ngọ Môn, cổng chính của Tử Cấm Thành. Sau Ngọ Môn là sân lớn với dòng Kim Thuỷ, cầu đá, và Thái Hoà Môn dẫn vào điện Thái Hoà.
Kiến trúc: "lầu Ngũ Phụng" của Bắc Kinh
Ngọ Môn gồm một nền đài cao xây gạch, mặt bằng hình chữ U, hai cánh vươn ra phía nam. Trên đài là năm toà lầu: một lầu chính lớn ở giữa, mái hai tầng lợp ngói lưu ly vàng, và bốn lầu vuông nhỏ ở bốn góc hai cánh, nối với nhau bằng hành lang. Nhìn từ xa, năm lầu như năm con phượng, nên Ngọ Môn còn được gọi là "Ngũ Phụng Lâu".
Ngọ Môn Huế, xây năm 1833, có cùng tên gọi lầu Ngũ Phụng và cùng ý tưởng nền đài chữ U. Nhưng Ngọ Môn Bắc Kinh lớn hơn nhiều, cao hơn, và có kiến trúc lầu nặng nề, uy nghi theo phong cách cung đình Minh – Thanh. Ngọ Môn Huế nhẹ nhàng, thoáng hơn, lầu gỗ có hành lang mở. So sánh hai cổng là một bài học hay về cách hai triều đình cùng dùng một mô hình nhưng mỗi nơi tạo dáng riêng.
| Đặc điểm | Ngọ Môn Bắc Kinh | Ngọ Môn Huế |
|---|---|---|
| Năm xây lần đầu | 1420 (thời Minh), xây lại thời Thanh | 1833 (thời Minh Mạng) |
| Mặt bằng | Nền đài chữ U | Nền đài chữ U |
| Phía trên | Năm lầu nối hành lang | Lầu Ngũ Phụng gỗ, nhiều bộ mái |
| Số lối đi | Năm (ba lối mặt trước, hai lối ở hai cánh) | Năm |
| Ngày nay | Lối vào Bảo tàng Cố Cung | Lối vào Đại Nội |
Năm lối đi và trật tự triều đình
Mặt trước Ngọ Môn có ba lối, và hai lối nữa ở hai cánh chữ U mở về phía trong. Theo lệ xưa:
- Lối giữa: chỉ dành cho hoàng đế. Ngoại lệ là hoàng hậu được đi qua đúng một lần vào ngày cưới, và ba người đỗ đầu kỳ thi Điện (trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa) được đi ra qua lối giữa sau lễ xướng danh, như một vinh dự đặc biệt.
- Lối bên đông: dành cho quan văn võ.
- Lối bên tây: dành cho hoàng thân, vương công.
- Hai lối ở hai cánh: mở khi có các buổi chầu lớn, chia dòng quan lại theo phẩm trật.
Lệ ba vị đỗ đầu được đi lối giữa cho thấy vị trí rất cao của việc học trong xã hội Nho giáo: chỉ có việc đỗ đạt mới cho một người thường bước đi trên con đường của thiên tử, dù chỉ một lần.
Những nghi lễ ở Ngọ Môn
Ngọ Môn là nơi diễn ra các nghi lễ triều đình. Một trong những lễ quen thuộc là ban lịch năm mới: cuối năm, triều đình ban hành lịch cho năm sau tại đây, khẳng định quyền của hoàng đế đối với thời gian. Triều Nguyễn ở Huế cũng có lễ Ban Sóc tương tự tại Ngọ Môn Huế.
Từ trên lầu chính, hoàng đế có thể nhìn xuống sân phía nam nơi quan lại xếp hàng. Tiếng chuông, tiếng trống trên lầu Ngọ Môn báo giờ, báo lễ.
Bảo tàng Cố Cung hôm nay
Ngày nay Ngọ Môn là lối vào duy nhất của khách tham quan Tử Cấm Thành, còn lối ra là Thần Vũ Môn ở phía bắc. Như vậy, khách tham quan đi đúng chiều của trục trung tâm, từ nam lên bắc, qua các lớp điện và cổng.
Bảo tàng Cố Cung giới hạn số lượt khách mỗi ngày và yêu cầu đặt vé trước theo tên, kèm giấy tờ tuỳ thân (với khách nước ngoài là hộ chiếu). Bảo tàng thường đóng cửa một ngày trong tuần, trừ các kỳ nghỉ lễ. Cần kiểm tra trang chính thức của Bảo tàng Cố Cung trước khi đi.
Lầu Ngọ Môn đôi khi được dùng làm phòng triển lãm tạm thời của bảo tàng. Nếu có triển lãm mở, khách có thể lên lầu và nhìn sân trước từ góc nhìn của hoàng đế xưa.
Góc nhìn hôm nay: đi qua Ngọ Môn
- Đến sớm, ngay giờ mở cửa, để qua Ngọ Môn khi chưa đông.
- Đứng giữa sân trước Ngọ Môn, nhìn hai cánh chữ U ôm lấy mình: cảm giác bị "vây" là chủ ý của kiến trúc, để người vào chầu cảm thấy nhỏ bé.
- Qua cổng, dừng ở cầu Kim Thuỷ, nhìn lại mặt sau Ngọ Môn.
- Đi hết trục tới Thần Vũ Môn, rồi leo lên đồi Cảnh Sơn phía bắc để nhìn toàn cảnh mái vàng của Tử Cấm Thành.
- Nếu đã đến Huế, mang theo ảnh Ngọ Môn Huế để so sánh tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Ngọ Môn Tử Cấm Thành xây năm nào?
Ngọ Môn được dựng lần đầu năm 1420 dưới thời hoàng đế Vĩnh Lạc nhà Minh, cùng thời điểm hoàn thành Tử Cấm Thành, và được xây lại, tu sửa dưới thời Thanh.
Ai được đi cửa giữa Ngọ Môn?
Lối giữa chỉ dành cho hoàng đế. Ngoại lệ là hoàng hậu đi qua một lần vào ngày cưới và ba người đỗ đầu kỳ thi Điện được đi ra qua lối giữa sau lễ xướng danh.
Ngọ Môn Bắc Kinh và Ngọ Môn Huế giống nhau không?
Cùng tên, cùng là cổng phía nam hoàng cung, cùng nền đài chữ U và tên gọi lầu Ngũ Phụng. Nhưng Ngọ Môn Bắc Kinh xây từ 1420, lớn và uy nghi hơn; Ngọ Môn Huế xây 1833, nhẹ nhàng, lầu gỗ thoáng hơn.
Vào Tử Cấm Thành có cần đặt vé trước không?
Cần. Bảo tàng Cố Cung giới hạn lượt khách mỗi ngày và yêu cầu đặt vé trước theo tên kèm giấy tờ tuỳ thân. Lối vào là Ngọ Môn, lối ra là Thần Vũ Môn.