Đoan Môn là cổng phía nam dẫn vào khu điện Kính Thiên của Hoàng thành Thăng Long, với năm lối đi cuốn vòm và lầu trên; Bắc Môn (Cửa Bắc) là cổng phía bắc của thành Hà Nội thời Nguyễn, xây năm 1805. Hai cổng nằm hai đầu một trục bắc – nam xuyên qua trung tâm quyền lực cũ của kinh đô, ngày nay thuộc khu di sản Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh năm 2010.
Một trục xuyên ngàn năm
Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được tổ chức theo trục bắc – nam, theo thứ tự từ nam lên bắc: Cột Cờ, Đoan Môn, nền điện Kính Thiên, Hậu Lâu và Bắc Môn. Trục này giữ gần như nguyên vị trí qua nhiều triều đại, từ Lý, Trần, Lê tới Nguyễn, dù các công trình trên đó được xây đi xây lại.
Điều đặc biệt của Hoàng thành Thăng Long so với nhiều kinh đô khác là các lớp di tích chồng lên nhau trên cùng một vùng đất. Các cuộc khai quật khảo cổ ở khu vực 18 Hoàng Diệu và quanh Đoan Môn đã tìm thấy dấu tích kiến trúc từ thời Đại La (trước thế kỷ 11), Lý, Trần, Lê nằm dưới mặt đất hiện nay.
Đoan Môn: cổng của Cấm thành
Tên gọi
"Đoan" có nghĩa là ngay thẳng, chính; "Đoan Môn" là cửa chính. Nhiều kinh đô Á Đông có cổng tên Đoan Môn trên trục trung tâm. Ở Thăng Long, Đoan Môn là cổng dẫn vào khu Cấm thành, nơi có điện Kính Thiên, điện chính của triều Lê.
Kiến trúc
Đoan Môn hiện nay là một công trình xây gạch đá, chạy dài theo chiều ngang, có năm lối đi cuốn vòm xuyên qua. Lối giữa lớn nhất, xưa dành cho vua; các lối hai bên dành cho quan lại. Trên đỉnh có lầu, gọi là vọng lâu. Kiến trúc hiện còn mang dấu ấn thời Lê và được tu sửa dưới thời Nguyễn.
Dưới chân Đoan Môn
Khai quật khảo cổ phía sau Đoan Môn đã phát hiện một đoạn đường lát gạch hoa chanh thời Lý – Trần và dấu tích nền móng cổ hơn, cho thấy cổng ở vị trí này từ rất sớm. Một phần hố khai quật được giữ lại, có mái che, để khách tham quan nhìn xuống các lớp đất.
Bắc Môn: Cửa Bắc thành Hà Nội
Năm 1805, dưới thời Gia Long, thành Thăng Long cũ được xây lại, thu nhỏ hơn; đến năm 1831 thời Minh Mạng, vùng này mới mang tên Hà Nội. Thành có năm cửa, trong đó cửa phía bắc là Bắc Môn, tên đầy đủ là Chính Bắc Môn.
Cuối thế kỷ 19, phần lớn thành Hà Nội bị phá dỡ để quy hoạch đô thị. Bắc Môn là một trong số ít công trình còn lại, cùng với Cột Cờ và Đoan Môn.
Kiến trúc Bắc Môn
Bắc Môn xây gạch, có một lối đi cuốn vòm, phía trên là một lầu nhỏ (vọng lâu) hai tầng mái. Mặt cổng đắp ba chữ "Chính Bắc Môn". Trên tường cổng vẫn còn hai vết lõm lớn, theo các tài liệu là vết đạn pháo từ trận quân Pháp đánh thành Hà Nội năm 1882. Ban quản lý giữ nguyên các vết này như một dấu tích lịch sử.
Trên lầu Bắc Môn hiện thờ hai vị quan nhà Nguyễn là Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu, hai Tổng đốc Hà Nội đã tuẫn tiết khi thành thất thủ vào các năm 1873 và 1882.
Cột Cờ: mốc phía nam
Ở đầu phía nam của trục là Cột Cờ Hà Nội, xây năm 1812 thời Gia Long, gồm ba tầng đế vuông và một thân tháp tám cạnh. Đây không phải là cổng, nhưng là điểm khởi đầu của trục trung tâm và là một trong những công trình xưa còn nguyên vẹn nhất của thành Hà Nội thời Nguyễn. Cột Cờ nằm trong khuôn viên Bảo tàng Lịch sử Quân sự cũ trên đường Điện Biên Phủ.
| Công trình | Thời kỳ hiện còn | Đặc điểm cổng |
|---|---|---|
| Đoan Môn | Thời Lê, tu sửa thời Nguyễn | Năm lối vòm, lầu trên, dưới là dấu tích Lý – Trần |
| Bắc Môn | Năm 1805, thời Gia Long | Một lối vòm, vọng lâu, vết đạn pháo năm 1882 |
| Cột Cờ | Năm 1812 | Không phải cổng, là mốc phía nam trục trung tâm |
Góc nhìn hôm nay: đi theo trục trung tâm
- Bắt đầu từ Cột Cờ trên đường Điện Biên Phủ, nhìn về phía bắc.
- Vào Hoàng thành qua cổng phía Đoan Môn, đi qua các lối vòm, dừng ở khu khai quật sau Đoan Môn.
- Lên nền điện Kính Thiên, xem bậc rồng đá thời Lê, một trong những tác phẩm điêu khắc đá đẹp nhất còn lại.
- Đi qua Hậu Lâu, toà lầu phía sau từng là nơi ở của cung nữ thời Nguyễn.
- Kết thúc ở Bắc Môn trên phố Phan Đình Phùng, leo lên lầu (khi được mở cho khách) để nhìn về phía nhà thờ Cửa Bắc.
- Sang khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu bên kia đường nếu còn thời gian, nơi các lớp nền móng nhiều triều đại được mở ra.
Kiểm tra giờ mở cửa và lối vào trên trang của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội trước khi đi, vì một số khu vực có thể đóng để tu bổ hoặc tổ chức sự kiện. Khu Hoàng thành cũng thường mở cửa ban đêm vào một số dịp với chương trình tham quan có hướng dẫn.
Đi theo trục này mất khoảng nửa ngày. Đó là nửa ngày đi dọc gần một ngàn năm lịch sử, chỉ qua vài cánh cổng.
Câu hỏi thường gặp
Đoan Môn là gì?
Đoan Môn là cổng phía nam dẫn vào khu Cấm thành có điện Kính Thiên của Hoàng thành Thăng Long. Công trình có năm lối đi cuốn vòm và lầu trên, mang dấu ấn thời Lê, tu sửa thời Nguyễn.
Cửa Bắc Hà Nội xây năm nào?
Bắc Môn, tên đầy đủ Chính Bắc Môn, được xây năm 1805 thời Gia Long khi thành Hà Nội được xây lại. Đây là một trong số ít công trình của thành Hà Nội còn lại sau khi thành bị phá cuối thế kỷ 19.
Vết lõm trên Cửa Bắc là gì?
Theo các tài liệu, đó là vết đạn pháo từ trận quân Pháp đánh thành Hà Nội năm 1882. Ban quản lý giữ nguyên làm dấu tích lịch sử.
Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận năm nào?
Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá thế giới năm 2010, đúng dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long.