Cửa Thuận An và phá Tam Giang: cánh cửa ra biển của đầm phá Huế

Cửa Thuận An là lối thông ra biển chính của hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế, nơi nước sông Hương sau khi chảy qua phá gặp biển Đông, cách trung tâm thành phố khoảng mười lăm cây số. Cùng với cửa Tư Hiền ở phía nam, đây là hai "cánh cửa" quyết định độ mặn, con nước và đời sống của hàng chục vạn người sống quanh một trong những hệ đầm phá ven biển lớn nhất Đông Nam Á. Vị trí cửa đã dịch chuyển nhiều lần trong lịch sử do lũ lụt.

Phá là gì

"Phá" là tiếng miền Trung chỉ vùng nước lợ rộng nằm song song bờ biển, ngăn với biển bằng một dải cồn cát, thông với biển qua một hoặc vài cửa. Nước ngọt từ sông đổ vào phá, nước mặn từ biển tràn vào theo thuỷ triều, tạo nên môi trường nước lợ đặc biệt.

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai kéo dài khoảng gần bảy mươi cây số dọc bờ biển Huế, diện tích khoảng hơn hai vạn héc-ta, gồm phá Tam Giang ở phía bắc, đầm Thanh Lam, đầm Hà Trung, đầm Thuỷ Tú ở giữa, và đầm Cầu Hai ở phía nam. Các sông Ô Lâu, sông Bồ, sông Hương và nhiều sông nhỏ khác đổ nước vào hệ đầm phá này trước khi ra biển.

Hai cánh cửa ra biển

Hai cửa này quyết định nhịp thở của cả hệ đầm phá. Khi cửa thông tốt, nước biển vào ra đều, nước trong phá giữ độ mặn vừa phải, tôm cá sinh sôi. Khi cửa bị bồi lấp, nước tù, mùa lũ nước thoát chậm gây ngập lụt cho cả vùng.

Cửa dịch chuyển theo lũ

Dải cồn cát ngăn phá với biển không phải bức tường cố định. Những trận lũ lớn từ sông đổ vào phá có thể xé toang cồn cát ở chỗ yếu, mở ra cửa mới; ngược lại, sóng và cát biển có thể lấp dần cửa cũ. Theo nhiều tài liệu, cửa Thuận An hiện nay hình thành sau trận lũ lớn cuối thế kỷ 19; trước đó, cửa thông biển chính nằm ở vị trí khác về phía nam, gần làng Hoà Duân.

Trận lụt lịch sử tháng 11 năm 1999 ở miền Trung đã mở lại một cửa ở khu vực Hoà Duân, khiến dải cát bị cắt đôi, làng mạc bị cuốn trôi. Cửa này sau đó được lấp lại bằng công trình. Sự kiện ấy cho thấy những "cánh cửa" của phá có thể tự mở chỉ sau một đêm.

Đời sống trên phá

Nghề nò sáo, đăng chắn

Trên mặt phá, có thể thấy những hàng cọc tre cắm thành hình mũi tên, hình phễu, kéo dài hàng trăm mét. Đó là nò sáo, một kiểu bẫy cá cố định: cá theo dòng nước đi dọc hàng rào lưới, bị dẫn vào túi lưới ở đầu và không ra được. Ngoài ra có nghề đăng, lừ, câu, kéo vó, nuôi tôm cá lồng.

Việc cắm quá nhiều nò sáo từng làm nghẽn dòng chảy, ô nhiễm, cạn kiệt nguồn lợi. Chính quyền và cộng đồng đã quy hoạch lại, giảm bớt và chia vùng khai thác để phá "thở" được.

Làng chài và lễ cầu ngư

Quanh phá và dọc dải cát ven biển là các làng chài lâu đời. Nhiều làng có lễ hội cầu ngư đầu năm, thờ cá Ông, đua ghe trên phá. Đời sống ở đây theo con nước: người ra phá khi triều lên, triều xuống, đi chợ cá ở các bến ven phá.

Cảnh đẹp

Đầm Chuồn, một phần của hệ đầm phá, nổi tiếng với cảnh bình minh và hoàng hôn trên mặt nước, những hàng nò sáo in bóng, thuyền nhỏ giữa sương. Đây là điểm quen thuộc của người chụp ảnh khi đến Huế.

Cửa Thuận An và Huế xưa

Với kinh đô Huế triều Nguyễn, cửa Thuận An là cửa biển gần nhất, là lối vào kinh thành bằng đường thuỷ: thuyền từ biển vào cửa, qua phá, ngược sông Hương lên tới Kinh thành. Vì vậy cửa biển này luôn được triều đình chú ý. Câu chuyện quân sự quanh cửa Thuận An thuộc lịch sử thế kỷ 19, không bàn ở đây.

Ngày nay, bãi biển Thuận An là bãi tắm gần nhất của người Huế, đông vào những ngày hè.

Góc nhìn hôm nay: một ngày ở phá Tam Giang

1. Sáng sớm: đến đầm Chuồn ngắm bình minh, thuê thuyền nhỏ đi giữa các hàng nò sáo, nhìn ngư dân thu lưới.
2. Trưa: ăn hải sản đầm phá ở các nhà hàng ven phá, hỏi giá trước.
3. Chiều: ra biển Thuận An, đứng ở khu vực gần cửa nhìn dòng nước phá đổ ra biển.
4. An toàn: không tắm ở khu vực sát cửa biển, nơi dòng chảy và luồng tàu mạnh; chỉ tắm ở bãi có cứu hộ.
5. Mùa đi: khoảng tháng 3 đến tháng 8 trời đẹp hơn; mùa mưa lũ Huế (khoảng tháng 9 đến tháng 12) phá dâng nước, không phù hợp đi thuyền.

Đứng giữa phá nhìn ra cửa Thuận An, người ta hiểu vì sao người Huế coi phá như một "biển thứ hai": rộng, hiền hoà, nhưng sống còn nhờ một cánh cửa hẹp ra biển lớn.