Cửa Tùng và Cửa Việt: hai cửa biển Quảng Trị, đất đỏ bazan và làng chài

Cửa Tùng là nơi sông Bến Hải đổ ra biển, Cửa Việt là nơi sông Thạch Hãn đổ ra biển; hai cửa biển cách nhau chừng hơn chục cây số trên bờ biển Quảng Trị. Cửa Tùng nổi tiếng với bãi tắm nằm dưới những triền đất đỏ bazan, từng được người Pháp ưa chuộng làm nơi nghỉ mát đầu thế kỷ 20. Cửa Việt là cửa biển có cảng, làng chài lâu đời và vai trò giao thương với vùng đồng bằng Quảng Trị.

Bờ biển Quảng Trị: những cửa sông ngắn

Quảng Trị nằm ở dải đất hẹp của miền Trung, từ dãy Trường Sơn ra biển chỉ vài chục cây số. Các con sông ngắn, dốc, chảy từ núi ra biển qua những cửa sông nhỏ. Bến Hải và Thạch Hãn là hai con sông lớn nhất trong vùng, mỗi sông có một cửa: Cửa Tùng và Cửa Việt.

Giữa hai cửa là dải bờ biển cát dài, những làng chài, và vùng đồi đất đỏ bazan gần Vĩnh Linh, Gio Linh. Ngoài khơi là đảo Cồn Cỏ, hòn đảo nhỏ có rừng nguyên sinh và rạn san hô.

Cửa Tùng: bãi tắm dưới triền đất đỏ

Cảnh quan

Điều làm Cửa Tùng khác nhiều bãi biển miền Trung là địa hình: phía sau bãi cát là những triền đồi đất đỏ bazan, có nơi đá bazan lộ ra sát mép nước, tạo thành ghềnh đá sẫm màu. Bãi cát mịn, nước trong, sóng ở phía nam cửa sông khá êm khi trời tốt. Từ trên triền đồi có thể nhìn xuống cửa sông, bãi tắm và biển.

Thời nghỉ mát

Đầu thế kỷ 20, người Pháp ở Trung Kỳ chọn Cửa Tùng làm nơi nghỉ mát, xây biệt thự trên triền đồi. Họ được cho là đã gọi nơi đây là "nữ hoàng của các bãi tắm", một danh hiệu được nhắc lại nhiều trong các tài liệu du lịch. Cùng thời, vua quan triều Nguyễn cũng có những lần ra nghỉ ở vùng biển này. Nhiều công trình thời ấy nay không còn.

Làng chài

Hai bên cửa sông Bến Hải là các làng chài, thuyền đậu kín bến vào mùa trú bão. Buổi sáng có chợ cá nhỏ. Người làng thờ cá Ông (cá voi) như nhiều làng biển miền Trung, có lăng Ông và lễ hội cầu ngư.

Cửa Việt: cửa biển của đồng bằng Quảng Trị

Sông Thạch Hãn chảy qua thị xã Quảng Trị cũ rồi đổ ra biển ở Cửa Việt. Vì sông Thạch Hãn chảy qua vùng đồng bằng trồng lúa đông dân, Cửa Việt từ lâu là cửa ngõ đường thuỷ của cả vùng: thuyền buôn từ biển vào theo sông lên tận các chợ lớn trong vùng.

Ngày nay Cửa Việt có cảng biển, cảng cá, bãi tắm và làng chài. Bãi tắm Cửa Việt đông người địa phương vào mùa hè, không ồn ào như các bãi biển du lịch lớn.

Bazan đỏ: khi núi lửa gặp biển

Đất đỏ bazan ở vùng Vĩnh Linh, Gio Linh hình thành từ đá bazan, loại đá núi lửa phong hoá qua hàng triệu năm. Đất bazan màu mỡ, hợp trồng hồ tiêu, cao su, cây ăn quả; hồ tiêu Vĩnh Linh là đặc sản có tiếng. Ở Cửa Tùng, vùng bazan này chạm tới tận biển, tạo nên những ghềnh đá đen và vách đất đỏ ít gặp ở các bãi biển cát trắng phổ biến của miền Trung.

Đảo Cồn Cỏ ngoài khơi cũng được cấu tạo chủ yếu từ đá bazan, xung quanh có rạn san hô, đã được quy hoạch làm khu bảo tồn biển.

Lăng Ông và tục thờ cá voi

Như hầu hết làng chài miền Trung, các làng quanh Cửa Tùng, Cửa Việt có tục thờ cá Ông, tức cá voi. Ngư dân tin cá voi là vị thần biển hay cứu người gặp nạn, đẩy thuyền vào bờ khi bão tố. Khi có cá voi chết dạt vào bờ (dân gọi là "Ông lụy"), làng làm lễ tang trang trọng, chôn cất, sau một thời gian cải táng và đưa xương vào lăng thờ.

Người đầu tiên phát hiện cá Ông dạt vào bờ thường được coi như "con trưởng", chịu tang như với người thân. Lăng Ông nằm gần bãi biển, nơi thờ cũng là nơi tổ chức lễ cầu ngư đầu năm, với hát bả trạo, đua thuyền, cầu cho mùa cá bội thu và người đi biển bình an.

Ghé một lăng Ông ở làng chài là cách hiểu đời sống tinh thần của người sống nhờ cửa biển: biển cho cá nhưng cũng lấy người, nên họ cần một vị thần biển hiền lành để trông vào.

Mùa đi và thời tiết

• Mùa tắm biển: khoảng tháng 5 đến tháng 8, nắng nhiều, biển êm hơn.
• Gió Lào: Quảng Trị là một trong những vùng có gió tây khô nóng mạnh nhất vào mùa hè; tắm biển sớm và chiều muộn.
• Mùa mưa lũ: khoảng tháng 9 đến tháng 12, có bão và lũ, biển động, không nên tắm.
• Mùa đông: gió mùa đông bắc, biển lạnh, sóng lớn.

Góc nhìn hôm nay

Hai cửa biển Quảng Trị thường được biết đến qua những trang sử thế kỷ 20. Nhưng nếu đến đó bằng con mắt của người đi tìm cửa biển, sẽ thấy những thứ khác: triền đất đỏ sát biển hiếm có, những làng chài thờ cá Ông, những con sông ngắn chảy gấp từ Trường Sơn ra biển, và những bãi tắm còn yên tĩnh. Vài gợi ý:

1. Đứng trên triền đồi Cửa Tùng lúc sáng sớm, nhìn mặt trời lên từ biển, cửa sông bên trái.
2. Ghé chợ cá Cửa Việt buổi sáng, xem thuyền về.
3. Nếu có thời gian và thời tiết tốt, đi tàu ra đảo Cồn Cỏ; kiểm tra lịch tàu và quy định trước.
4. Khi tắm, tránh khu vực sát cửa sông, nơi dòng chảy mạnh, và chỉ tắm ở nơi có cứu hộ.