Cửa Đại là nơi sông Thu Bồn đổ ra biển, cách phố cổ Hội An khoảng năm cây số; từ giữa thập niên 2000, bãi biển Cửa Đại bị xói lở nghiêm trọng, nhiều đoạn mất hàng chục mét bãi cát, nhiều khu nghỉ dưỡng phải kè chắn. Các nhà khoa học chỉ ra nhiều nguyên nhân đan xen: bùn cát từ thượng nguồn giảm do đập thuỷ điện và khai thác cát, các công trình xây sát bờ, cùng tác động của sóng, bão và nước biển dâng. Câu chuyện Cửa Đại là bài học về sự mong manh của một cửa sông.
Cửa Đại và thương cảng Hội An
Sông Thu Bồn bắt nguồn từ vùng núi phía tây Quảng Nam, chảy qua đồng bằng rồi ra biển ở Cửa Đại. Trong thế kỷ 16–18, chính cửa sông này đưa thuyền buôn từ biển vào Hội An, biến phố nhỏ ven sông thành thương cảng quốc tế của xứ Đàng Trong. Về sau, khi lòng sông bị bồi lắng và tàu thuyền lớn hơn, hoạt động cảng dần chuyển sang Đà Nẵng, và Hội An chuyển thành một phố cổ yên tĩnh.
Ngoài khơi Cửa Đại khoảng mười lăm cây số là cụm đảo Cù Lao Chàm, nơi có làng chài, giếng Chăm cổ, rạn san hô, được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới năm 2009 (cùng với một phần Hội An). Tàu, cano ra Cù Lao Chàm thường xuất phát từ khu vực cảng Cửa Đại.
Bãi biển từng rộng, nay đã khác
Người Hội An lớn tuổi còn nhớ bãi biển Cửa Đại xưa rộng, cát trắng, rặng phi lao dài. Từ những năm 2000, dọc bờ biển phía bắc cửa sông, nhiều khu nghỉ dưỡng cao cấp được xây dựng. Khoảng từ năm 2004–2005, hiện tượng xói lở bắt đầu mạnh lên, và trong khoảng mười năm sau đó, nhiều đoạn bãi biển bị mất hàng chục mét, có nơi biển ăn vào sát chân công trình. Hàng phi lao đổ, một số khu nghỉ dưỡng phải đóng cửa từng phần, kè bao tải cát, kè đá.
Chính quyền và các doanh nghiệp đã đầu tư nhiều đợt kè chắn, nuôi bãi, đặt các công trình giảm sóng ngoài khơi. Tình trạng có lúc được cải thiện ở đoạn này nhưng lại xói ở đoạn khác, cho thấy một bài toán bờ biển không thể giải bằng một công trình đơn lẻ.
Vì sao bờ biển bị xói
Bờ biển ở cửa sông tồn tại nhờ một sự cân bằng: sông mang bùn cát ra, sóng và dòng ven bờ phân phối lại cát dọc bờ, gió đắp cồn cát. Khi cân bằng ấy bị lệch, bờ có thể lùi rất nhanh. Các nghiên cứu về Cửa Đại thường nêu các nhóm nguyên nhân:
| Nhóm nguyên nhân | Cơ chế |
|---|---|
| Giảm bùn cát từ thượng nguồn | Hệ thống hồ thuỷ điện trên lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn giữ lại phù sa; khai thác cát lòng sông |
| Thay đổi cửa sông | Cửa sông dịch chuyển, luồng lạch thay đổi làm thay đổi hướng sóng, dòng chảy tác động vào bờ |
| Công trình sát bờ | Xây dựng trên cồn cát, phá rừng phi lao, kè cứng tại chỗ có thể đẩy xói sang đoạn bên cạnh |
| Sóng, bão, nước dâng | Bão và gió mùa đông bắc mang sóng lớn; xu hướng nước biển dâng làm tăng tác động |
Mức độ đóng góp của từng nguyên nhân vẫn còn được các nhà khoa học bàn luận. Nhưng có một điểm đồng thuận: không thể bảo vệ một đoạn bờ biển mà không nhìn cả lưu vực sông phía trên.
Bài học từ Cửa Đại
- Cửa sông là một hệ thống: thượng nguồn, lòng sông, cửa và bờ biển gắn với nhau. Can thiệp ở một chỗ có thể gây hệ quả ở chỗ khác cách hàng chục cây số.
- Cồn cát và rừng phi lao là "đê mềm": chúng hấp thụ sóng và giữ cát. Xây dựng trên cồn cát là làm mất lớp bảo vệ tự nhiên.
- Kè cứng không phải lúc nào cũng tốt: kè có thể giữ được một đoạn nhưng làm tăng xói ở đoạn liền kề.
- Nuôi bãi (bơm cát bổ sung) là giải pháp được nhiều nước dùng, nhưng tốn kém và phải làm lặp lại.
Những bài học này áp dụng cho nhiều cửa sông, bờ biển khác ở miền Trung, nơi tình trạng xói lở cũng được ghi nhận ở nhiều tỉnh.
Cửa Đại hôm nay: đi thế nào
- Từ phố cổ đạp xe hoặc đi xe máy theo đường Cửa Đại ra biển, chừng năm cây số, qua cánh đồng và làng.
- Đến cảng Cửa Đại buổi sáng để xem thuyền đánh cá và các chuyến tàu ra Cù Lao Chàm.
- Đi dọc bờ để thấy tận mắt các đoạn kè, các bao cát, dấu vết xói lở bên cạnh những đoạn bãi còn rộng.
- Tắm biển ở đoạn có cứu hộ, tránh khu vực sát cửa sông, nơi dòng chảy mạnh, nhất là khi triều rút.
- Mùa đẹp: khoảng tháng 3 đến tháng 8; mùa mưa bão miền Trung khoảng tháng 9 đến tháng 12, biển động.
Góc nhìn hôm nay
Cửa Đại nhắc rằng "cửa" của một con sông không phải là thứ cố định như cánh cửa gỗ. Nó thở theo con nước, dịch theo mùa lũ, và phản ứng với mọi thay đổi ở thượng nguồn. Khi đứng trên bãi cát Cửa Đại, nhìn về phía tây là phố cổ Hội An, nơi giàu lên nhờ chính cửa sông này. Nhìn về phía đông là biển, đang từng chút một đòi lại bờ. Giữ được cửa sông là giữ được cả câu chuyện của Hội An.
Câu hỏi thường gặp
Cửa Đại Hội An là cửa của sông nào?
Cửa Đại là nơi sông Thu Bồn đổ ra biển, cách phố cổ Hội An khoảng năm cây số. Trong thế kỷ 16–18, cửa sông này đưa thuyền buôn vào thương cảng Hội An.
Vì sao biển Cửa Đại bị xói lở?
Các nghiên cứu nêu nhiều nguyên nhân đan xen: bùn cát từ thượng nguồn giảm do hồ thuỷ điện và khai thác cát, cửa sông dịch chuyển, công trình xây sát bờ, cùng sóng, bão và nước biển dâng.
Xói lở ở Cửa Đại bắt đầu từ khi nào?
Xói lở mạnh được ghi nhận từ khoảng năm 2004–2005 và kéo dài trong nhiều năm sau đó, làm mất hàng chục mét bãi cát ở nhiều đoạn.
Đi Cù Lao Chàm từ đâu?
Tàu và cano ra Cù Lao Chàm thường xuất phát từ khu vực cảng Cửa Đại. Cù Lao Chàm cách bờ khoảng mười lăm cây số, là Khu dự trữ sinh quyển thế giới từ năm 2009.