Cửa Thiên Đường của Ghiberti ở Florence: mười tấm đồng mạ vàng

"Cửa Thiên Đường" (Porta del Paradiso) là đôi cửa đồng mạ vàng phía đông của nhà rửa tội San Giovanni ở Florence, do Lorenzo Ghiberti làm trong khoảng năm 1425–1452, gồm mười tấm phù điêu kể chuyện Cựu Ước. Tương truyền Michelangelo khen đôi cửa đẹp tới mức xứng làm cửa thiên đường, và cái tên ấy ở lại. Bản gốc nay nằm trong Bảo tàng Opera del Duomo; cửa trên nhà rửa tội là bản sao.

Nhà rửa tội và ba bộ cửa đồng

Nhà rửa tội San Giovanni (Battistero di San Giovanni) là công trình tám cạnh đứng trước nhà thờ chính toà Florence, một trong những toà nhà cổ nhất thành phố. Người Florence xưa được rửa tội ở đây, nên nó có vị trí rất đặc biệt trong đời sống của thành phố.

Nhà rửa tội có ba bộ cửa đồng ở ba mặt:

Cuộc thi năm 1401: Ghiberti và Brunelleschi

Năm 1401, phường hội thương nhân vải của Florence, đơn vị bảo trợ nhà rửa tội, mở một cuộc thi để chọn người làm bộ cửa đồng thứ hai. Đề bài là một tấm phù điêu đồng kể cảnh Abraham sắp hiến tế con trai Isaac, trong khung hình hoa bốn cánh giống cửa của Pisano.

Hai ứng viên cuối cùng là Lorenzo Ghiberti, khi ấy mới khoảng hai mươi tuổi, và Filippo Brunelleschi. Ghiberti thắng. Hai tấm phù điêu dự thi của họ vẫn còn, được trưng bày ở Bảo tàng Bargello, Florence, và thường được coi là một trong những mốc mở đầu của thời Phục Hưng.

Brunelleschi sau đó chuyển hướng sang kiến trúc, và trở thành người dựng mái vòm khổng lồ của nhà thờ chính toà Florence, ngay cạnh nhà rửa tội. Như vậy cuộc thi một cánh cửa đã góp phần định hình hai sự nghiệp lớn của nghệ thuật Ý.

Cửa Thiên Đường: mười tấm tranh bằng đồng

Sau khi hoàn thành cửa bắc năm 1424, Ghiberti được giao tiếp bộ cửa phía đông, vị trí quan trọng nhất vì đối diện nhà thờ chính toà. Lần này ông bỏ khung hoa bốn cánh, chia mỗi cánh cửa thành năm ô vuông lớn, tổng cộng mười ô. Mỗi ô kể một hoặc nhiều cảnh trong Cựu Ước:

1. Adam và Eva
2. Cain và Abel
3. Noah
4. Abraham
5. Isaac, Esau và Jacob
6. Joseph
7. Moses
8. Joshua
9. Saul và David
10. Solomon và Nữ hoàng Sheba

Điều khiến các tấm này nổi bật là cách Ghiberti dùng phối cảnh. Các nhân vật ở tiền cảnh nổi gần như tượng tròn, càng ra xa càng mỏng dần, đến hậu cảnh chỉ còn nét chạm rất nông. Kiến trúc, cảnh vật thu nhỏ theo luật phối cảnh mà các nghệ sĩ Florence lúc ấy đang khám phá. Kết quả là tấm đồng phẳng có chiều sâu như một bức tranh.

Toàn bộ bề mặt được mạ vàng, nên dưới nắng Florence, đôi cửa lấp lánh. Quanh các ô lớn là khung trang trí với tượng nhỏ các nhà tiên tri, đầu người, và cả chân dung tự hoạ nhỏ của Ghiberti, một chi tiết thú vị mà khách tham quan hay đi tìm.

Cái tên "Cửa Thiên Đường"

Theo lời kể của Giorgio Vasari, nhà viết tiểu sử nghệ sĩ thế kỷ 16, Michelangelo khi xem đôi cửa đã nói chúng đẹp xứng làm cửa thiên đường. Chuyện này được truyền lại rộng rãi, dù không có văn bản do chính Michelangelo viết. Cũng có cách giải thích khác: khoảng sân giữa nhà rửa tội và nhà thờ chính toà xưa được gọi là "paradiso", nên cửa mở ra đó là "cửa paradiso". Hai cách giải thích có thể cùng góp vào cái tên.

Lũ lụt, phục chế và bản sao

Năm 1966, trận lũ lớn của sông Arno tràn vào Florence, nước ngập trung tâm thành phố, xô bật một số tấm phù điêu khỏi Cửa Thiên Đường. Sau đó, các tấm được tháo ra để bảo quản. Từ năm 1990, một bản sao được lắp lên nhà rửa tội, còn bản gốc trải qua quá trình phục chế kéo dài nhiều năm tại xưởng phục chế Opificio delle Pietre Dure.

Năm 2012, sau phục chế, hai cánh cửa gốc được trưng bày trong tủ kính có kiểm soát khí hậu ở Bảo tàng Opera del Duomo, ngay gần đó. Lớp vàng mạ được làm sạch, lộ ra màu sắc gần như ban đầu.

Góc nhìn hôm nay: xem cửa thế nào

• Xem bản sao tại chỗ trên nhà rửa tội, để thấy đôi cửa trong bối cảnh gốc, đối diện mặt tiền nhà thờ chính toà.
• Vào Bảo tàng Opera del Duomo để xem bản gốc ở khoảng cách gần, đặc biệt là các chi tiết phối cảnh.
• Ghé Bảo tàng Bargello để xem hai tấm phù điêu dự thi năm 1401 của Ghiberti và Brunelleschi đặt cạnh nhau.
• Tìm chân dung tự hoạ của Ghiberti trên khung cửa, một đầu người hói nhỏ nhìn ra.
• Đặt vé trước qua trang chính thức của Opera di Santa Maria del Fiore; vé thường gộp nhiều điểm trong quần thể nhà thờ chính toà.

Đứng trước Cửa Thiên Đường, người ta thấy một điều hiếm gặp: một cánh cửa không chỉ để đi qua mà để đứng lại thật lâu. Ghiberti đã dành gần như nửa đời mình cho hai bộ cửa, và Florence đã giữ gìn chúng gần sáu trăm năm.