Ba cái tên Cửa Ông, Cửa Hội, Cửa Hàn ở ba miền kể ba kiểu chuyện khác nhau: Cửa Ông ở Quảng Ninh gắn với đền thờ Trần Quốc Tảng và lễ hội đầu xuân; Cửa Hội ở Nghệ An là nơi sông Lam ra biển, quê hương của những làn điệu ví dặm; Cửa Hàn là cửa sông Hàn ra vịnh Đà Nẵng, cái tên từng dùng để gọi cả thành phố. Mỗi chữ sau "Cửa" là một đầu mối về con người và vùng đất.
Cửa Ông: cửa biển của "Ông"
Vị trí
Cửa Ông nằm ở vùng Cẩm Phả, Quảng Ninh, trên bờ vịnh Bái Tử Long, nơi núi đồi ven biển gặp những luồng lạch giữa các đảo đá vôi. Đây là vùng biển Đông Bắc từ xưa đã có thuyền buôn qua lại, gần thương cảng Vân Đồn nổi tiếng thời Lý – Trần.
Đền Cửa Ông và Trần Quốc Tảng
Trên sườn đồi nhìn ra biển là đền Cửa Ông, thờ Trần Quốc Tảng, con trai của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Theo các tài liệu địa phương, ông được giao trấn giữ vùng biển Đông Bắc thời Trần. Người dân lập đền thờ ông, tôn là "Đức Ông", và theo cách giải thích phổ biến, cửa biển nơi đây được gọi là Cửa Ông từ đó. Đền được xếp hạng di tích, quần thể gồm đền Hạ, đền Trung, đền Thượng trải theo sườn đồi.
Lễ hội đầu xuân
Lễ hội đền Cửa Ông diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, thu hút đông người từ khắp nơi, nhất là người làm ăn buôn bán, người đi biển. Ngoài phần lễ có rước kiệu, các trò dân gian. Từ đền nhìn xuống, có thể thấy vịnh biển với những đảo đá vôi trải dài.
Cửa Hội: nơi sông Lam ra biển
Vị trí
Cửa Hội là nơi sông Lam (sông Cả) đổ ra biển, ở ranh giới giữa Nghệ An và Hà Tĩnh. Bờ phía bắc là vùng biển Cửa Hội thuộc Nghệ An, gần Cửa Lò; bờ phía nam là vùng Xuân Thành, Nghi Xuân thuộc Hà Tĩnh. Sông Lam bắt nguồn từ Lào, chảy qua miền tây Nghệ An, qua Vinh, đổ ra biển ở đây.
Sông Lam, núi Hồng
Người xứ Nghệ hay nói về quê mình bằng cụm "sông Lam, núi Hồng", tức sông Lam và dãy núi Hồng Lĩnh bên bờ nam. Vùng hạ lưu sông Lam gần Cửa Hội là quê hương của nhiều danh nhân, nổi tiếng nhất là đại thi hào Nguyễn Du ở làng Tiên Điền, Nghi Xuân, cách cửa sông không xa. Đây cũng là đất của dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014.
Bãi biển và làng chài
Hai bên cửa sông là bãi biển cát dài, làng chài, cảng cá. Bãi biển Cửa Hội và Xuân Thành là nơi nghỉ mát của người Vinh và Hà Tĩnh. Cũng như mọi cửa sông, khu vực sát cửa có dòng chảy phức tạp, không phải chỗ để tắm.
Cửa Hàn: cái tên của một thành phố
Vị trí
Sông Hàn là đoạn cuối của hệ thống sông chảy qua Đà Nẵng, đổ ra vịnh Đà Nẵng. Cửa sông Hàn mở ra một vịnh kín gió, nước sâu, có bán đảo Sơn Trà che chắn. Chính điều kiện tự nhiên ấy khiến nơi đây trở thành một cảng biển tốt từ nhiều thế kỷ trước.
Từ Cửa Hàn đến Đà Nẵng
Trong thơ văn và cách gọi dân gian, "Cửa Hàn" từng được dùng như tên của cả vùng Đà Nẵng. Từ thế kỷ 18–19, khi cảng Hội An dần bồi lắng, tàu thuyền lớn chuyển về neo đậu ở vịnh Đà Nẵng, và Cửa Hàn trở thành cửa ngõ đường biển quan trọng của miền Trung. Người phương Tây khi ấy gọi nơi này là Tourane.
Về tên "Đà Nẵng", một cách giải thích phổ biến cho rằng nó bắt nguồn từ tiếng Chăm, nghĩa là "cửa sông lớn". Nếu đúng như vậy, thì cái tên của thành phố và cái tên "Cửa Hàn" cùng nói một điều: đây là nơi con sông mở ra biển. Nguồn gốc chữ "Hàn" trong tên sông thì còn nhiều cách giải thích khác nhau.
Cửa Hàn hôm nay
Ngày nay, hai bờ sông Hàn là trung tâm Đà Nẵng, với những cây cầu bắc qua sông, trong đó có cầu Rồng và cầu sông Hàn quay. Cảng biển chính của thành phố nằm ở Tiên Sa, phía bán đảo Sơn Trà. Đi dọc bờ sông Hàn ra phía cửa, có thể thấy sông mở rộng dần, vịnh Đà Nẵng hiện ra với dãy núi Hải Vân phía xa.
| Tên | Vùng | "Ông", "Hội", "Hàn" kể gì |
|---|---|---|
| Cửa Ông | Quảng Ninh | Người được thờ: Trần Quốc Tảng, vị tướng giữ biển thời Trần |
| Cửa Hội | Nghệ An – Hà Tĩnh | Nơi sông Lam "hội" với biển, đất của ví giặm và Nguyễn Du |
| Cửa Hàn | Đà Nẵng | Tên sông, cũng là tên gọi xưa của thành phố cảng |
Chữ "Hội" trong Cửa Hội thường được hiểu là nơi hội tụ, gặp gỡ của sông và biển; đây là cách hiểu phổ biến, chưa có tài liệu chắc chắn về nguồn gốc.
Góc nhìn hôm nay
- Ở Cửa Ông: đi lễ đền vào ngày thường nếu muốn yên tĩnh, leo lên đền Thượng nhìn ra vịnh Bái Tử Long.
- Ở Cửa Hội: kết hợp thăm khu lưu niệm Nguyễn Du ở Tiên Điền, nghe một buổi hát ví giặm nếu có dịp.
- Ở Cửa Hàn: đi bộ dọc bờ sông Hàn buổi tối, ra phía cửa sông để thấy sông gặp vịnh.
- Ở cả ba nơi: không tắm ở khu vực sát cửa sông; chỉ tắm ở bãi có cứu hộ.
Mỗi lần nghe một địa danh bắt đầu bằng "Cửa", thử hỏi chữ thứ hai là gì. Đó thường là cánh cửa dẫn vào lịch sử của cả một vùng.
Câu hỏi thường gặp
Đền Cửa Ông thờ ai?
Đền Cửa Ông ở Cẩm Phả, Quảng Ninh thờ Trần Quốc Tảng, con trai của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, người được giao trấn giữ vùng biển Đông Bắc thời Trần. Lễ hội đền diễn ra vào tháng Giêng âm lịch.
Cửa Hội là cửa của sông nào?
Cửa Hội là nơi sông Lam đổ ra biển, ở ranh giới Nghệ An và Hà Tĩnh, gần Cửa Lò và vùng Xuân Thành, Nghi Xuân.
Vì sao Đà Nẵng được gọi là Cửa Hàn?
Vì sông Hàn đổ ra vịnh Đà Nẵng, và cửa sông này từng là cửa ngõ đường biển quan trọng của miền Trung. Trong thơ văn, "Cửa Hàn" được dùng như tên gọi của cả vùng Đà Nẵng.
Tên Đà Nẵng có nghĩa là gì?
Một cách giải thích phổ biến cho rằng tên Đà Nẵng bắt nguồn từ tiếng Chăm, nghĩa là cửa sông lớn. Đây là giả thuyết được nhắc nhiều nhưng vẫn còn bàn.