Cửa lớn của nhà thờ Gothic châu Âu, gọi là portal, là những lối vào sâu hun hút với nhiều lớp vòm nhọn, tượng thánh đứng hai bên và một mảng phù điêu hình bán nguyệt phía trên (tympanum), thường khắc cảnh Phán xét cuối cùng. Ở thời phần lớn người dân không biết chữ, những cửa này được gọi là "Kinh Thánh bằng đá": chỉ cần đứng trước cửa là đọc được câu chuyện. Nhà thờ Chartres và Notre-Dame Paris là hai ví dụ nổi tiếng.
Gothic là gì, trong một đoạn
Kiến trúc Gothic xuất hiện ở miền bắc nước Pháp khoảng giữa thế kỷ 12, rồi lan khắp châu Âu tới thế kỷ 16. Đặc điểm dễ nhận ra: vòm nhọn thay cho vòm tròn kiểu Roman, vòm sườn đan chéo, trụ chống bay (flying buttress) đỡ tường từ bên ngoài, nhờ đó tường mỏng hơn, cửa kính màu rộng hơn, công trình cao vút. Nhà thờ Gothic được dựng như hình ảnh của Thành Jerusalem trên trời, nơi ánh sáng tràn vào qua kính màu.
Cửa vào là nơi đầu tiên người đến gặp, nên được trang trí kỹ nhất ở mặt ngoài.
Giải phẫu một portal Gothic
| Bộ phận | Tên thường gọi | Chức năng, nội dung |
|---|---|---|
| Mảng bán nguyệt phía trên cửa | Tympanum | Phù điêu chính: Phán xét cuối cùng, Đức Mẹ, Chúa Kitô vinh quang |
| Các lớp vòm lùi dần vào trong | Archivolt | Hàng tượng nhỏ: thiên thần, tiên tri, thánh, có khi là các nghề và tháng trong năm |
| Tượng đứng hai bên thành cửa | Jamb statues | Các nhân vật Cựu Ước, tông đồ, thánh, vua, cao bằng người |
| Trụ giữa chia đôi lối vào | Trumeau | Tượng Chúa, Đức Mẹ hoặc vị thánh bảo hộ của nhà thờ |
| Thanh ngang dưới tympanum | Lintel | Dải phù điêu phụ, thường là cảnh mở đầu câu chuyện |
Các lớp vòm lùi dần vào trong khiến cửa có cảm giác sâu, như kéo người đứng ngoài bước vào. Kiến trúc sư dùng chiều sâu ấy để chuyển cảm giác từ phố xá ồn ào sang không gian tĩnh lặng bên trong.
Phán xét cuối cùng: đọc tympanum
Trên cửa chính của nhiều nhà thờ Gothic, tympanum khắc cảnh Phán xét cuối cùng, cách đọc thường như sau:
- Chính giữa trên cao: Chúa Kitô ngồi phán xét, tay giơ lên, có các thiên thần cầm khí cụ khổ nạn.
- Hai bên Chúa: Đức Mẹ và thánh Gioan quỳ cầu xin cho nhân loại.
- Dải giữa: Tổng lãnh thiên thần Micae cân linh hồn, bên trái (phía tay phải Chúa) là người lành được dẫn lên thiên đàng, bên phải là kẻ dữ bị dẫn xuống hoả ngục.
- Dải dưới cùng: người chết sống lại, bước ra khỏi mồ.
Người dân thời Trung cổ bước qua cửa nhà thờ mỗi Chủ nhật đều đi ngang những hình ảnh này. Thông điệp rất rõ: cuộc đời rồi sẽ được phán xét, hãy sống ngay lành. Cánh cửa vì thế không chỉ là lối vào, mà là bài giảng đầu tiên.
Chartres: Cổng Hoàng gia
Nhà thờ chính toà Chartres, cách Paris khoảng 90 km về phía tây nam, là một trong những nhà thờ Gothic nguyên vẹn nhất. Mặt tiền phía tây có Cổng Hoàng gia (Portail Royal), làm khoảng năm 1145–1155, sống sót sau trận hoả hoạn năm 1194 phá huỷ phần lớn nhà thờ cũ. Các tượng đứng hai bên cửa ở đây dài, thẳng, áo xếp nếp như cột, mang phong cách Gothic sớm. Nhà thờ Chartres được UNESCO ghi danh năm 1979.
Hai cửa ngang (phía bắc và phía nam) của Chartres làm muộn hơn, đầu thế kỷ 13, có tượng sống động hơn, cho thấy điêu khắc Gothic thay đổi thế nào chỉ trong vài chục năm.
Notre-Dame Paris: ba cửa mặt tiền
Mặt tiền phía tây nhà thờ Đức Bà Paris có ba cửa: cửa Đức Mẹ bên trái, cửa Phán xét cuối cùng ở giữa, cửa thánh Anna bên phải. Phía trên là Dãy tượng các vua Giuđa. Nhiều tượng trên mặt tiền bị phá trong thời Cách mạng Pháp (người ta nhầm tượng các vua Kinh Thánh là vua Pháp), sau được phục dựng vào thế kỷ 19 dưới sự chỉ đạo của kiến trúc sư Eugène Viollet-le-Duc. Năm 1977, nhiều đầu tượng gốc được tìm thấy khi đào móng một toà nhà ở Paris, nay trưng bày ở Bảo tàng Cluny.
Sau vụ cháy tháng 4 năm 2019, Notre-Dame được trùng tu và mở cửa trở lại vào tháng 12 năm 2024. Ba cửa mặt tiền phía tây không bị lửa phá huỷ.
Ngày xưa cửa nhà thờ có màu
Những tượng đá xám ngày nay từng được sơn màu rực rỡ. Các nghiên cứu khoa học trên bề mặt đá ở Chartres, Amiens, Notre-Dame đã tìm thấy dấu vết sơn đỏ, xanh, vàng, xanh lá. Ở nhà thờ Amiens, có những buổi chiếu sáng màu lên mặt tiền để tái hiện cách cửa nhà thờ có thể đã trông như thế nào vào thời Trung cổ. Hình dung một portal Gothic đầy màu sắc sẽ thay đổi hẳn cách ta nghĩ về "đá xám Trung cổ".
Góc nhìn hôm nay: đứng trước một cửa Gothic
- Đứng xa trước, nhìn toàn bộ mặt tiền và nhận ra mấy cửa, cửa nào lớn nhất.
- Lại gần, đọc tympanum từ dưới lên trên: người chết sống lại, cân linh hồn, Chúa phán xét.
- Nhìn các lớp archivolt, tìm các hình nhỏ: nhạc công, nghề nông, các tháng trong năm, cung hoàng đạo.
- Để ý tượng trumeau ở giữa, thường là vị thánh mà nhà thờ được đặt tên.
- Vào bên trong rồi quay lại nhìn mặt trong cửa, nơi thường có cửa sổ hoa hồng kính màu phía trên.
- Kiểm tra giờ lễ: nhiều nhà thờ vẫn đang hành lễ, khách tham quan nên giữ yên lặng và tránh đi lại trong giờ lễ.
Ở Việt Nam, nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, nhà thờ Lớn Hà Nội hay nhà thờ Phát Diệm (kiến trúc đá kết hợp lối đình chùa Việt) cũng có cửa chính đáng xem. Biết cách đọc một portal Gothic ở châu Âu sẽ giúp nhìn những cửa nhà thờ quen thuộc này bằng con mắt khác.
Câu hỏi thường gặp
Tympanum là gì?
Tympanum là mảng phù điêu hình bán nguyệt hoặc tam giác phía trên cửa vào nhà thờ, thường khắc cảnh chính như Phán xét cuối cùng hoặc Đức Mẹ. Đây là phần quan trọng nhất của một portal Gothic.
Vì sao gọi cửa nhà thờ Gothic là Kinh Thánh bằng đá?
Vì thời Trung cổ phần lớn người dân không biết chữ, các phù điêu và tượng trên cửa kể lại câu chuyện Kinh Thánh bằng hình ảnh, giúp người xem hiểu giáo lý khi bước vào nhà thờ.
Cổng Hoàng gia nhà thờ Chartres có từ khi nào?
Cổng Hoàng gia ở mặt tiền phía tây nhà thờ Chartres làm khoảng năm 1145–1155, là một trong những ví dụ sớm nhất của điêu khắc Gothic và sống sót qua trận hoả hoạn năm 1194.
Tượng trên cửa nhà thờ Gothic có màu không?
Có. Nghiên cứu bề mặt đá ở nhiều nhà thờ đã tìm thấy dấu vết sơn đỏ, xanh, vàng, cho thấy cửa nhà thờ Trung cổ từng được sơn màu rực rỡ.