Cửa gỗ bị kẹt vào mùa nồm ở miền Bắc chủ yếu vì gỗ hút hơi ẩm và nở ra, nhất là ở những cạnh không được sơn phủ kín; cửa bị xệ thường do bản lề lỏng hoặc khung lệch. Với cửa nở do ẩm, đừng vội bào cạnh khi gỗ đang ướt: giảm độ ẩm trong nhà trước, chờ gỗ ổn định, rồi mới chỉnh, và sơn kín cạnh trên, cạnh dưới. Với cửa xệ, siết hoặc chỉnh bản lề là bước đầu tiên.
Nồm là gì và vì sao gỗ nở
Nồm là hiện tượng thời tiết đặc trưng của miền Bắc và Bắc Trung Bộ, thường vào khoảng tháng 2 đến tháng 4, khi không khí nóng ẩm từ biển tràn vào sau những đợt lạnh. Độ ẩm không khí có thể lên rất cao, hơi nước ngưng tụ trên tường, sàn, kính, gây hiện tượng "nhà đổ mồ hôi".
Gỗ là vật liệu hút ẩm. Khi không khí ẩm, gỗ hút hơi nước và nở ra, chủ yếu theo chiều ngang thớ (chiều rộng tấm ván), ít theo chiều dọc thớ. Khi không khí khô, gỗ nhả hơi nước và co lại. Một cánh cửa vừa khít vào mùa hanh có thể bị kẹt khi mùa nồm tới, và ngược lại, cửa làm vừa vào mùa ẩm có thể hở khe vào mùa khô.
| Mùa | Độ ẩm | Gỗ | Hiện tượng ở cửa |
|---|---|---|---|
| Nồm (cuối đông, đầu xuân) | Rất cao | Hút ẩm, nở | Kẹt, cọ khung, khó đóng, khoá khó vào |
| Hè mưa | Cao | Nở vừa | Có thể hơi chặt |
| Hanh khô (thu, đầu đông) | Thấp | Nhả ẩm, co | Hở khe, lỏng, có thể nứt nhỏ |
Cạnh nào hút ẩm nhiều nhất
Mặt trước và mặt sau cánh cửa thường được sơn kỹ. Nhưng cạnh trên và cạnh dưới cánh, nơi không ai nhìn thấy, lại hay bị bỏ qua khi sơn. Đó là những chỗ đầu thớ gỗ lộ ra, hút ẩm nhanh nhất. Cạnh dưới còn gần sàn, nơi ẩm nhất khi lau nhà hoặc khi nồm. Nhiều cánh cửa kẹt vào mùa nồm chính vì hai cạnh ấy "uống" hơi nước.
Cửa kẹt vào mùa nồm: làm gì
- Đừng bào ngay. Nếu bào bớt cạnh khi gỗ đang nở, đến mùa khô cửa sẽ hở khe lớn.
- Giảm độ ẩm trong nhà: đóng kín cửa sổ những ngày nồm nặng (mở cửa lúc ấy chỉ đưa thêm hơi ẩm vào), bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, dùng quạt để không khí lưu thông.
- Bôi trơn tạm: chà sáp nến lên mép cánh chỗ cọ khung để cửa đóng mở đỡ rít.
- Chờ gỗ ổn định, khi hết nồm, xem cửa có tự hết kẹt không.
- Nếu vẫn kẹt khi trời đã khô: lúc ấy mới bào hoặc chà nhám nhẹ đúng chỗ cọ, rồi sơn phủ lại kín chỗ vừa bào.
Sơn kín sáu mặt: cách phòng hiệu quả nhất
Cách tốt nhất để cửa gỗ ít bị ảnh hưởng của độ ẩm là sơn hoặc phủ dầu kín cả sáu mặt: hai mặt cánh, hai cạnh bên, cạnh trên và cạnh dưới. Việc này nên làm ngay khi lắp cửa mới. Với cửa cũ, có thể tháo cánh ra (nếu nhẹ) hoặc nhờ thợ để sơn cạnh dưới.
Lớp sơn không chặn hoàn toàn hơi ẩm, nhưng làm chậm tốc độ gỗ hút và nhả nước, giúp cửa ít biến dạng theo mùa. Lớp sơn bị bong, nứt nên được sơn lại.
Cửa bị xệ: không phải do ẩm
Cửa xệ (mép cánh phía tay nắm trĩu xuống, cọ sàn hoặc cọ khung ở góc dưới) thường không phải do nồm mà do:
- Vít bản lề trên bị lỏng, lỗ vít toe: siết lại, chèn tăm gỗ có keo hoặc thay vít dài hơn.
- Bản lề yếu so với cánh nặng: thêm bản lề thứ ba ở giữa hoặc thay bản lề chịu lực.
- Khung cửa lệch do tường lún, nứt: cần thợ kiểm tra.
- Cánh cửa cong vênh do gỗ chưa sấy kỹ: khó sửa, có khi phải thay cánh.
Cách thử nhanh: đóng cửa, nhìn khe giữa cánh và khung. Khe trên ở phía tay nắm rộng hơn, khe dưới hẹp lại hoặc cọ sàn: cửa xệ. Khe đều nhưng cửa chặt cả vòng: cửa nở.
Khoá khó vặn mùa nồm
Khi cánh nở, lưỡi gà và chốt khoá không còn thẳng với lỗ trên khung, khoá khó vặn, phải đẩy mạnh cửa mới khoá được. Không nên cố bẻ chìa. Có thể nới ke khoá, dịch nhẹ cho thẳng chốt trong mùa nồm, rồi chỉnh lại khi khô. Ổ khoá kim loại cũng có thể bị gỉ trong mùa ẩm; dùng chất bôi trơn phù hợp cho lõi khoá theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Chống ẩm cho cả nhà mùa nồm
- Theo dõi độ ẩm bằng một ẩm kế nhỏ; độ ẩm trong nhà khoảng 40–60% là dễ chịu cho người và đồ gỗ.
- Đóng cửa khi ngoài trời ẩm hơn trong nhà, mở cửa khi trời hanh, có gió bấc khô.
- Lau sàn bằng khăn vắt kiệt, không để nước đọng.
- Không phơi quần áo ướt trong phòng kín.
- Kê đồ gỗ cách tường vài phân cho thông thoáng.
Góc nhìn hôm nay
Người làm nhà gỗ xưa ở Bắc Bộ hiểu rất rõ chuyện gỗ "thở". Họ chọn gỗ đã ngâm, đã hong khô nhiều tháng, làm khung mộng có độ rơ vừa đủ, và cửa thượng song hạ bản thoáng để gỗ không bị ẩm đọng. Cửa gỗ hôm nay, dù làm bằng máy, vẫn chịu cùng một quy luật. Biết điều ấy, ta bớt bực mình mỗi mùa nồm, và biết đợi đúng lúc mới sửa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cửa gỗ bị kẹt vào mùa nồm?
Vì gỗ hút hơi ẩm và nở ra khi độ ẩm không khí cao, nhất là ở cạnh trên, cạnh dưới cánh nếu không được sơn kín. Cánh nở to ra nên cọ vào khung, khó đóng.
Cửa gỗ kẹt mùa nồm có nên bào bớt không?
Không nên bào ngay khi gỗ đang nở, vì đến mùa khô cửa sẽ hở khe. Hãy giảm độ ẩm trong nhà, chà sáp nến tạm, chờ hết nồm; nếu vẫn kẹt khi khô mới bào nhẹ và sơn lại.
Làm sao biết cửa bị xệ hay bị nở?
Đóng cửa và nhìn khe: khe trên phía tay nắm rộng, khe dưới hẹp hoặc cọ sàn là cửa xệ do bản lề; khe đều nhưng chặt cả vòng là cửa nở do ẩm.
Làm sao để cửa gỗ ít bị ảnh hưởng của độ ẩm?
Dùng gỗ đã sấy kỹ và sơn hoặc phủ dầu kín cả sáu mặt cánh cửa, kể cả cạnh trên và cạnh dưới, đồng thời giữ độ ẩm trong nhà ở mức vừa phải trong mùa nồm.