Bốn cổng torana bằng đá bao quanh Đại Tháp Sanchi ở miền trung Ấn Độ được chạm khắc khoảng thế kỷ 1 trước và sau Công nguyên, kể chuyện tiền thân và cuộc đời Đức Phật mà không hề khắc hình Ngài, chỉ dùng biểu tượng như bánh xe, cây bồ đề, dấu chân. Mỗi cổng gồm hai trụ và ba thanh xà cong chồng lên nhau, phủ kín phù điêu. Đây là một trong những quần thể điêu khắc Phật giáo cổ nhất còn nguyên tại chỗ.
Sanchi và Đại Tháp
Sanchi là một ngọn đồi thấp ở bang Madhya Pradesh, gần thành phố Bhopal. Trên đồi có nhiều tháp (stupa), tu viện và đền Phật giáo dựng từ thế kỷ 3 trước Công nguyên tới khoảng thế kỷ 12. Năm 1989, các công trình Phật giáo ở Sanchi được UNESCO ghi danh Di sản thế giới.
Công trình nổi tiếng nhất là Đại Tháp, gọi là Tháp số 1. Lõi tháp được cho là khởi dựng từ thời hoàng đế Ashoka, thế kỷ 3 trước Công nguyên, người đã truyền bá Phật giáo rộng khắp tiểu lục địa Ấn Độ. Về sau, tháp được mở rộng, bọc đá, và thêm lan can, cổng.
Stupa là một gò bán cầu, ban đầu dùng để chứa xá lợi. Người hành hương đi vòng quanh tháp theo chiều kim đồng hồ để chiêm bái. Lan can đá bao quanh tháp tạo lối đi vòng, và bốn cổng torana ở bốn hướng là chỗ mở vào lối ấy.
Torana là gì
Torana là kiểu cổng nghi lễ của Ấn Độ cổ, gồm hai trụ đứng đỡ một hoặc nhiều thanh xà ngang, đầu xà thường cong và vươn ra hai bên. Torana không có cánh cửa. Nó đánh dấu lối bước vào không gian thiêng, tương tự cách nghi môn đánh dấu lối vào đình làng Việt hay torii trước đền Nhật.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng hình thức torana có thể đã ảnh hưởng tới các cổng biểu tượng ở Đông Á, như paifang của Trung Hoa, hongsalmun của Hàn Quốc hay torii của Nhật. Đây là giả thuyết còn bàn, chưa có bằng chứng quyết định, nhưng sự giống nhau về ý tưởng thì rất rõ.
Cấu trúc một torana ở Sanchi
| Bộ phận | Mô tả |
|---|---|
| Hai trụ đứng | Trụ đá vuông, bốn mặt chạm phù điêu kể chuyện |
| Đầu trụ | Tượng voi, sư tử hoặc người lùn (yaksha) đỡ xà |
| Ba thanh xà cong | Chồng lên nhau, hai đầu cuộn tròn, cả hai mặt đều chạm |
| Tượng góc | Hình nữ thần cây (salabhanjika) uốn người, tay vin cành, làm giá đỡ ở góc |
| Đỉnh cổng | Biểu tượng bánh xe pháp, tam bảo (triratna) trên cùng |
Bốn cổng được dựng gần nhau về thời gian, nhiều tài liệu xếp vào khoảng thế kỷ 1 trước Công nguyên đến thế kỷ 1 sau Công nguyên, dưới thời các triều đại địa phương như Satavahana. Trên một cổng còn dòng chữ khắc ghi rằng phần chạm do thợ ngà voi của thành Vidisha gần đó thực hiện, cho thấy kỹ thuật chạm ngà đã được chuyển sang đá.
Kể chuyện Đức Phật mà không có hình Ngài
Điều thú vị nhất ở các torana Sanchi là chúng kể rất nhiều chuyện về Đức Phật: những tích tiền thân (Jataka), cảnh Ngài rời cung điện, thành đạo, giảng pháp, nhập niết bàn. Nhưng không một chỗ nào khắc hình Đức Phật dưới dạng người. Thay vào đó là các biểu tượng:
- Cây bồ đề: sự giác ngộ.
- Bánh xe pháp (dharmachakra): bài giảng đầu tiên, sự chuyển pháp luân.
- Dấu chân: sự hiện diện của Đức Phật.
- Ngai trống: Đức Phật ngự ở đó mà không cần hình tượng.
- Tháp (stupa): sự nhập niết bàn.
- Con ngựa không người cưỡi: cảnh Ngài rời cung điện.
Giới nghiên cứu gọi đây là giai đoạn "vô tượng" (aniconic) của nghệ thuật Phật giáo. Tượng Đức Phật dạng người xuất hiện muộn hơn, ở các trung tâm như Gandhara và Mathura khoảng thế kỷ 1–2 sau Công nguyên. Đứng trước torana Sanchi là đứng trước một giai đoạn nghệ thuật Phật giáo khác hẳn những gì người Việt quen thấy ở chùa.
Đời sống trên đá
Ngoài chuyện tôn giáo, các torana còn là kho hình ảnh về đời sống Ấn Độ hơn hai nghìn năm trước: thành phố có cổng và tường, nhà nhiều tầng, đám rước có voi, nhạc công, người dân, thú vật, cây cối. Hình nữ thần cây salabhanjika ở góc cổng, uốn người duyên dáng, là một trong những hình tượng đẹp nhất của điêu khắc Ấn Độ cổ, và về sau ảnh hưởng tới nghệ thuật ở nhiều nơi.
Bị lãng quên và tìm lại
Sau khi Phật giáo suy yếu ở Ấn Độ, Sanchi bị bỏ hoang nhiều thế kỷ. Năm 1818, một sĩ quan người Anh ghi nhận lại sự tồn tại của khu di tích. Thế kỷ 19, nhiều cuộc đào bới thiếu cẩn trọng gây hư hại. Từ năm 1912 đến 1919, nhà khảo cổ John Marshall, khi ấy đứng đầu Cục Khảo cổ học Ấn Độ, chỉ đạo việc trùng tu, dựng lại các cổng đổ và phục hồi khu di tích. Nhờ vậy bốn torana mới đứng được như ngày nay.
Góc nhìn hôm nay: đến Sanchi
- Từ Bhopal có thể đi xe khoảng một giờ tới Sanchi.
- Đi vòng tháp theo chiều kim đồng hồ, như người hành hương xưa, dừng ở từng cổng.
- Bắt đầu ở cổng Bắc, thường được coi là cổng còn nguyên vẹn và đẹp nhất.
- Mang ống nhòm nhỏ hoặc dùng zoom máy ảnh để xem chi tiết trên các thanh xà phía trên.
- Ghé bảo tàng khảo cổ tại chỗ của Cục Khảo cổ học Ấn Độ, nơi trưng bày đầu trụ sư tử thời Ashoka và nhiều hiện vật.
- Đi vào mùa đông (tháng 11 đến tháng 2) để tránh nắng nóng gay gắt.
Câu hỏi thường gặp
Torana là gì?
Torana là kiểu cổng nghi lễ của Ấn Độ cổ, gồm hai trụ đỡ các thanh xà ngang cong, không có cánh cửa, đánh dấu lối vào không gian thiêng như quanh tháp Phật giáo.
Đại Tháp Sanchi có từ khi nào?
Lõi tháp được cho là khởi dựng từ thời hoàng đế Ashoka, thế kỷ 3 trước Công nguyên. Bốn cổng torana được chạm khắc khoảng thế kỷ 1 trước đến thế kỷ 1 sau Công nguyên.
Vì sao cổng Sanchi không có hình Đức Phật?
Vì thuộc giai đoạn "vô tượng" của nghệ thuật Phật giáo, khi Đức Phật được thể hiện bằng biểu tượng như cây bồ đề, bánh xe pháp, dấu chân, ngai trống thay vì hình người.
Torana có liên quan đến torii Nhật Bản không?
Một số nhà nghiên cứu cho rằng torana có thể ảnh hưởng tới các cổng biểu tượng Đông Á như torii, nhưng đây là giả thuyết còn bàn. Sự giống nhau về ý tưởng cổng đánh dấu đất thiêng thì rất rõ.