"Vừng ơi, mở ra!" là câu thần chú trong truyện "Ali Baba và bốn mươi tên cướp", câu nói làm cánh cửa đá của hang chứa vàng bạc tự mở. Truyện nổi tiếng như một phần của "Nghìn lẻ một đêm", nhưng thực ra được dịch giả người Pháp Antoine Galland đưa vào bản dịch của ông đầu thế kỷ 18 sau khi nghe một người kể chuyện xứ Aleppo kể lại, và chưa tìm thấy trong các bản chép tay tiếng Ả Rập cổ hơn. Từ đó "Vừng ơi mở ra" thành cách nói quen cho mọi "mật khẩu" mở cửa.
Câu chuyện
Ali Baba là một người đốn củi nghèo. Một hôm trong rừng, anh nấp trên cây và thấy một toán cướp đến trước một vách đá. Tên cầm đầu hô "Vừng ơi, mở ra!", vách đá mở ra thành cửa hang; khi cả bọn vào và ra, hắn hô "Vừng ơi, đóng lại!". Chờ bọn cướp đi, Ali Baba bắt chước câu thần chú, vào hang thấy đầy vàng bạc châu báu, lấy một ít mang về.
Người anh giàu có tham lam là Kassim biết chuyện, vào hang nhưng vì quá mải vơ vét nên quên mất câu thần chú, chỉ nhớ là tên một loại hạt, gọi nhầm sang các loại hạt khác, cửa không mở, bị bọn cướp bắt được. Sau đó bọn cướp tìm cách trả thù Ali Baba, và chính người hầu gái thông minh Morgiana đã nhiều lần cứu cả nhà, phát hiện mưu kế bốn mươi tên cướp nấp trong chum dầu.
Nhân vật thật sự thông minh nhất trong truyện là Morgiana, không phải Ali Baba. Nhiều người đọc lại khi lớn mới nhận ra điều ấy.
Truyện có thật trong "Nghìn lẻ một đêm" không
"Nghìn lẻ một đêm" là tập truyện khung: nàng Scheherazade kể chuyện mỗi đêm cho vua Shahryar để hoãn cái chết của mình. Các truyện trong tập có nguồn gốc Ba Tư, Ấn Độ, Ả Rập, được sưu tập và chép tay qua nhiều thế kỷ.
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| Thế kỷ 14 hoặc trước | Bản chép tay tiếng Ả Rập cổ nhất còn khá đầy đủ mà Galland dùng (bản Syria), không có truyện Ali Baba |
| 1704–1717 | Antoine Galland xuất bản bản dịch tiếng Pháp "Les Mille et une nuits", rất nổi tiếng ở châu Âu |
| 1709 | Galland gặp Hanna Diyab, một người trẻ tuổi từ Aleppo, nghe kể nhiều truyện, trong đó có Ali Baba và Aladdin, theo nhật ký của Galland |
| Các tập cuối | Galland đưa Ali Baba, Aladdin vào bản dịch |
Các nhà nghiên cứu gọi những truyện như Ali Baba và Aladdin là "truyện mồ côi" (orphan tales), vì không có bản gốc Ả Rập cổ được biết tới. Điều đó không làm truyện kém giá trị, nhưng nhắc rằng "Nghìn lẻ một đêm" mà thế giới biết là kết quả của nhiều tầng người kể, người chép, người dịch.
Vì sao lại là "vừng"
Câu thần chú trong bản tiếng Pháp là "Sésame, ouvre-toi", tiếng Anh là "Open Sesame". Vì sao cánh cửa lại nghe lời hạt vừng thì không ai biết chắc. Một số giả thuyết hay được nhắc:
- Quả vừng khi chín tự nứt ra, bung hạt, giống như một cánh cửa tự mở.
- Vừng là loại hạt quen thuộc, quý giá trong ẩm thực Trung Đông, nên được chọn làm "mật khẩu" dễ nhớ.
- Câu thần chú có thể là chơi chữ hoặc biến dạng của một cụm từ cổ mà nay không còn rõ.
Không giả thuyết nào được chứng minh. Chi tiết người anh Kassim nhớ nhầm sang các loại hạt khác cho thấy người kể chuyện cũng ý thức rằng "vừng" là một từ rất cụ thể, phải nói đúng.
Cánh cửa nghe lời: một mô típ cổ
Cửa đá hay cửa hang mở bằng lời nói, bằng mật khẩu, xuất hiện trong nhiều truyện dân gian khắp thế giới. Ý tưởng chung: kho báu không được canh bằng ổ khoá mà bằng một bí mật, và ai biết bí mật thì vào được. Mô típ này sống mãi tới hôm nay:
- Trong "Chúa tể những chiếc nhẫn" của J. R. R. Tolkien, cánh cửa vào hầm mỏ Moria chỉ mở khi nói đúng mật khẩu, và lời giải hoá ra nằm ngay trong dòng chữ khắc trên cửa.
- Trong tiếng Anh hiện đại, "open sesame" được dùng để chỉ bất cứ thứ gì giúp mở ra cơ hội dễ dàng.
- Trong máy tính, mật khẩu là "câu thần chú" thời nay; chuyện Kassim quên mật khẩu nghe thật gần với chuyện quên mật khẩu tài khoản.
"Nghìn lẻ một đêm" ở Việt Nam
"Nghìn lẻ một đêm" được dịch sang tiếng Việt từ đầu thế kỷ 20 và có nhiều bản dịch, tuyển chọn khác nhau qua các thời kỳ, chủ yếu dịch qua bản tiếng Pháp. Truyện Ali Baba được đưa vào sách thiếu nhi, phim hoạt hình, sân khấu. Câu "Vừng ơi, mở ra!" trở thành một câu nói quen thuộc trong đời sống, thường được nói đùa khi đứng trước một cánh cửa tự động hay một ổ khoá khó mở.
Góc nhìn hôm nay
Đọc lại truyện Ali Baba khi đã lớn, có ba điều đáng nghĩ: kho báu được giữ bằng một bí mật chứ không phải bằng sức mạnh; lòng tham khiến Kassim quên đúng thứ duy nhất anh cần nhớ; và người cứu cả nhà là cô hầu gái biết quan sát. Đó là những bài học về cánh cửa, về chìa khoá và về sự tỉnh táo, vẫn còn nguyên giá trị.
Câu hỏi thường gặp
"Vừng ơi mở ra" xuất phát từ truyện nào?
Từ truyện "Ali Baba và bốn mươi tên cướp", nơi câu thần chú làm cửa đá của hang chứa vàng bạc tự mở. Truyện nổi tiếng như một phần của "Nghìn lẻ một đêm".
Ali Baba có trong bản gốc "Nghìn lẻ một đêm" không?
Chưa tìm thấy trong các bản chép tay tiếng Ả Rập cổ. Truyện được Antoine Galland đưa vào bản dịch tiếng Pháp đầu thế kỷ 18 sau khi nghe Hanna Diyab, người xứ Aleppo, kể lại năm 1709.
Vì sao câu thần chú lại là "vừng"?
Không ai biết chắc. Giả thuyết hay được nhắc là quả vừng chín tự nứt ra như cánh cửa tự mở, hoặc vừng là loại hạt quen thuộc, dễ nhớ; chưa giả thuyết nào được chứng minh.
Ai là nhân vật thông minh nhất trong truyện Ali Baba?
Người hầu gái Morgiana, người nhiều lần phát hiện mưu kế của bọn cướp và cứu cả gia đình Ali Baba.