Thước Lỗ Ban là loại thước dân gian chia chiều dài thành các cung mang tên tốt xấu (như Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản), được nhiều gia đình dùng để chọn kích thước cửa, bàn thờ, bếp sao cho rơi vào cung "tốt". Ở Việt Nam hiện phổ biến ba loại thước có chu kỳ 52,2 cm, 42,9 cm và 38,8 cm, dùng cho các mục đích khác nhau. Đây là tập quán văn hoá gắn với nghề mộc truyền thống, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật; kích thước cửa thực tế vẫn cần đáp ứng công năng và an toàn.
Lỗ Ban là ai
Lỗ Ban (tên thật thường được ghi là Công Thâu Ban) là một người thợ thủ công nước Lỗ thời Xuân Thu ở Trung Hoa, khoảng thế kỷ 5 trước Công nguyên. Các thư tịch cổ như sách Mặc Tử có nhắc tới ông như một người thợ tài giỏi. Về sau ông được tôn làm ông tổ nghề mộc, nghề xây dựng ở Trung Hoa và nhiều nước chịu ảnh hưởng văn hoá Hán, trong đó có Việt Nam.
Nhiều công cụ và phát minh được dân gian gán cho Lỗ Ban, như cưa, thước thợ, dây mực. Phần lớn các chuyện này mang tính truyền thuyết. Thước Lỗ Ban như ta biết hôm nay là sản phẩm của nhiều thế kỷ phát triển trong giới thợ, không chắc do chính ông làm ra.
Lưu ý: "khoá Lỗ Ban" là tên một loại câu đố gỗ ghép mộng, hoàn toàn khác với thước Lỗ Ban.
Thước Lỗ Ban hoạt động thế nào
Thước Lỗ Ban chia một chu kỳ chiều dài thành nhiều cung lớn, mỗi cung lại chia thành các cung nhỏ, mỗi cung mang một tên gọi tốt hoặc xấu. Khi đo một kích thước, người ta xem số đo rơi vào cung nào; nếu rơi vào cung tốt thì dùng, rơi vào cung xấu thì điều chỉnh vài phân.
| Loại thước (phổ biến ở Việt Nam) | Chu kỳ | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Thước thông thuỷ | 52,2 cm | Khoảng trống thông thuỷ: lọt lòng cửa, cửa sổ, ô thoáng |
| Thước khối xây dựng (dương trạch) | 42,9 cm | Kích thước khối đặc: bàn thờ, bếp, bậc, tủ, chiều cao nhà |
| Thước âm phần | 38,8 cm | Mộ phần, bàn thờ, đồ thờ |
Ví dụ với thước 42,9 cm, tám cung lớn thường in là Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản, trong đó Tài, Nghĩa, Quan, Bản được coi là cung tốt. Các thước dây bán ở cửa hàng vật liệu thường in sẵn cả hai, ba loại trên cùng một cuộn, có chữ đỏ cho cung tốt, chữ đen cho cung xấu.
Cách chia và tên cung có thể khác nhau giữa các bản thước, các vùng, các thầy. Ngay cả chu kỳ của thước cũng có nhiều biến thể trong lịch sử. Vì vậy dùng thước Lỗ Ban là theo một quy ước, không phải theo một chuẩn đo duy nhất.
Đo cửa theo Lỗ Ban: đo chỗ nào
Với cửa, người dùng thước Lỗ Ban thường đo kích thước thông thuỷ, tức khoảng trống lọt lòng mà người đi qua, không phải kích thước khung bao ngoài. Cụ thể:
- Chiều rộng thông thuỷ: khoảng cách giữa hai mép trong của khung cửa.
- Chiều cao thông thuỷ: từ mặt sàn hoặc mặt ngưỡng tới mép dưới của khung trên.
Hai số đo này được so trên thước 52,2 cm. Nếu rơi vào cung xấu, thợ điều chỉnh vài phân, thường bằng cách thay đổi độ dày khung hoặc chiều cao ngưỡng.
Lỗ Ban và tiêu chuẩn thực tế
Thước Lỗ Ban không thay được những yêu cầu về công năng và an toàn. Khi chọn kích thước cửa, cần ưu tiên:
- Đủ rộng để đi lại, chuyển đồ đạc: cửa chính căn hộ, cửa phòng phải đủ cho tủ lạnh, giường, xe lăn nếu cần.
- Đủ cao để người cao không cúi đầu.
- Đáp ứng quy chuẩn thoát nạn với cửa đi trên lối thoát hiểm của chung cư, nhà ở nhiều tầng.
- Phù hợp kích thước phổ thông của cửa làm sẵn để dễ thay thế, sửa chữa.
May mắn là chu kỳ của thước Lỗ Ban khá ngắn và mỗi cung tốt kéo dài vài phân, nên trong phần lớn trường hợp, có thể chọn một kích thước vừa đạt công năng vừa rơi vào cung tốt, chỉ cần điều chỉnh nhỏ. Kích thước cửa thông dụng trong nhà ở được bàn kỹ ở danh mục Cửa trong nhà hôm nay.
Người thợ mộc và cây thước
Trong nghề mộc truyền thống, cây thước không chỉ để đo. Ở nhiều làng nghề, thợ cả giữ cây thước riêng, truyền cho người kế nghiệp. Lễ cúng tổ nghề có nơi đặt thước, dây mực lên bàn thờ. Thước là biểu tượng của sự chuẩn mực trong nghề, giống như dây dọi, thước thợ.
Có ý kiến cho rằng các cung tốt xấu trên thước Lỗ Ban, nhìn kỹ, cũng là một cách để người thợ có một bộ kích thước "chuẩn" dùng chung, giúp đồ gỗ và nhà cửa có tỉ lệ hài hoà. Đây là một cách giải thích, không phải điều đã được chứng minh.
Góc nhìn hôm nay
- Nếu gia đình coi trọng Lỗ Ban: mua thước dây có in sẵn, đo kích thước thông thuỷ cửa, điều chỉnh vài phân khi đặt làm. Không tốn kém, giữ được sự an tâm cho người lớn.
- Nếu không tin: không có lý do kỹ thuật để lo lắng; quan trọng là cửa chắc chắn, vừa vặn, an toàn.
- Đừng đập phá cửa đang dùng tốt chỉ vì kích thước "rơi vào cung xấu". Chi phí, rác thải và rủi ro thi công lớn hơn nhiều so với một quy ước dân gian.
- Khi đặt cửa làm sẵn, hỏi trước nhà cung cấp; nhiều nơi đã có sẵn các kích thước được quảng cáo là hợp Lỗ Ban.
Câu hỏi thường gặp
Thước Lỗ Ban là gì?
Thước Lỗ Ban là thước dân gian chia chiều dài thành các cung tốt xấu như Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản, dùng để chọn kích thước cửa, bàn thờ, bếp sao cho rơi vào cung tốt. Đây là tập quán văn hoá, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật.
Thước Lỗ Ban 52,2 cm, 42,9 cm và 38,8 cm khác nhau thế nào?
Thước 52,2 cm thường dùng đo khoảng thông thuỷ như lọt lòng cửa, cửa sổ; thước 42,9 cm dùng cho khối đặc như bàn thờ, bếp, tủ; thước 38,8 cm dùng cho âm phần, mộ phần và đồ thờ.
Đo cửa theo thước Lỗ Ban đo chỗ nào?
Thường đo kích thước thông thuỷ, tức khoảng lọt lòng giữa hai mép trong khung cửa và từ sàn hoặc ngưỡng tới mép dưới khung trên, rồi so trên thước 52,2 cm.
Lỗ Ban là ai?
Lỗ Ban, thường được ghi tên là Công Thâu Ban, là một người thợ nước Lỗ thời Xuân Thu ở Trung Hoa, sau được tôn làm ông tổ nghề mộc. Nhiều chuyện về ông mang tính truyền thuyết.