Tủ áo Narnia và những cánh cửa sang thế giới khác trong văn học

Trong "Sư tử, phù thuỷ và cái tủ áo" (1950) của C. S. Lewis, cô bé Lucy bước vào một chiếc tủ áo cũ, gạt những chiếc áo lông sang bên và thấy mình đứng giữa khu rừng tuyết của xứ Narnia. Chiếc tủ áo là ví dụ kinh điển của thể loại "cánh cửa sang thế giới khác" (portal fantasy): một vật quen thuộc trong nhà bỗng là lối vào thế giới kỳ ảo. Sau Narnia, văn học và điện ảnh có rất nhiều cánh cửa như thế, từ cánh cửa nhỏ sau bức tường của Coraline tới những cánh cửa tủ trong "Monsters, Inc.".

Chiếc tủ áo trong căn nhà ở nông thôn

Câu chuyện bắt đầu khi bốn anh chị em nhà Pevensie, Peter, Susan, Edmund và Lucy, được gửi khỏi London về sống trong căn nhà lớn của một giáo sư già ở nông thôn. Trong một ngày mưa chơi trốn tìm, Lucy chui vào một chiếc tủ áo trong căn phòng trống. Càng đi sâu vào trong, những chiếc áo lông dần nhường chỗ cho cành thông, dưới chân là tuyết, và trước mặt là một ngọn đèn đường giữa rừng.

Lúc đầu không ai tin Lucy, vì khi các anh chị mở tủ ra thì chỉ thấy vách gỗ. Cánh cửa sang Narnia không phải lúc nào cũng mở, và chỉ mở cho đúng người, đúng lúc. Chi tiết ấy làm câu chuyện vừa kỳ ảo vừa rất thật với trẻ em: thế giới bí mật không chứng minh được cho người lớn.

Bộ "Biên niên sử Narnia" gồm bảy tập, xuất bản từ 1950 đến 1956. Ở các tập khác, người ta đến Narnia qua những lối khác: một bức tranh con tàu, một chiếc nhẫn, một sân ga. Nhưng chiếc tủ áo vẫn là hình ảnh được nhớ nhất.

Thể loại "cánh cửa sang thế giới khác"

Nhà nghiên cứu văn học kỳ ảo Farah Mendlesohn, trong cuốn "Rhetorics of Fantasy" (2008), xếp những truyện như Narnia vào nhóm "portal-quest fantasy": nhân vật từ thế giới thường bước qua một cánh cửa vào thế giới kỳ ảo, khám phá nó, rồi thường quay về. Đặc điểm của nhóm này:

• Người đọc khám phá thế giới mới cùng nhân vật, nên tác giả có lý do để giải thích mọi thứ.
• Cánh cửa là ranh giới rõ ràng: bên này là đời thường, bên kia là phép màu.
• Câu hỏi "có quay về được không" tạo căng thẳng.
• Hành trình bên kia cửa thường làm nhân vật trưởng thành khi trở lại.

Những cánh cửa nổi tiếng khác

Coraline là một biến thể đáng sợ: cánh cửa dẫn tới một thế giới giống hệt nhà mình nhưng tốt đẹp hơn, và cái giá của sự "tốt đẹp hơn" ấy là nỗi kinh hoàng. Nó cho thấy cánh cửa có thể là lời mời, nhưng cũng có thể là cái bẫy.

Vì sao cánh cửa trong nhà lại hấp dẫn đến thế

• Quen mà lạ: tủ áo, cánh cửa bị bịt, gầm cầu thang là những chỗ trẻ con đều tò mò. Truyện chỉ cần đẩy sự tò mò ấy thêm một bước.
• Không cần đi xa: phép màu ở ngay trong nhà, ai cũng có thể tìm thấy.
• Ranh giới an toàn: có thể quay về qua cánh cửa ấy, như một lời trấn an.
• Ẩn dụ về đọc sách: mở một cuốn sách cũng là mở một cánh cửa vào thế giới khác.

Đọc cùng trẻ: vài gợi ý

1. "Sư tử, phù thuỷ và cái tủ áo" hợp đọc cùng trẻ từ khoảng 8–10 tuổi; có bản dịch tiếng Việt.
2. Sau khi đọc, hỏi con: nếu có một cánh cửa bí mật trong nhà mình, nó sẽ ở đâu, và dẫn tới đâu?
3. Cho con vẽ "thế giới bên kia cánh cửa" của riêng mình.
4. Với Coraline, nên xem cùng trẻ lớn hơn và trò chuyện sau đó, vì truyện có những phần đáng sợ.

Góc nhìn hôm nay

C. S. Lewis viết tặng cuốn sách cho con gái đỡ đầu của mình, Lucy Barfield, kèm lời đề tặng rằng một ngày nào đó cô sẽ đủ lớn để lại đọc truyện cổ tích. Chiếc tủ áo Narnia nhắc người lớn một điều: những cánh cửa kỳ ảo không biến mất khi ta lớn lên, chỉ là ta thôi mở chúng. Một tối nào đó, mở lại một cuốn sách thiếu nhi cũ là cách nhanh nhất để thử.