Janus là vị thần La Mã của cửa, cổng, sự khởi đầu và chuyển tiếp, thường được tạc với hai khuôn mặt nhìn về hai hướng ngược nhau: một nhìn quá khứ, một nhìn tương lai. Tên ông gần với chữ "ianua" trong tiếng Latinh, nghĩa là cánh cửa, và theo cách giải thích phổ biến, tháng Giêng trong lịch phương Tây (January, từ Ianuarius) được đặt theo tên ông. Janus là thần thuần La Mã, không có thần tương ứng rõ ràng trong thần thoại Hy Lạp.
Vị thần của mọi lối vào
Người La Mã cổ có một vị thần cho hầu như mọi việc, và cánh cửa cũng có thần riêng. Janus trông coi cửa nhà, cổng thành, lối đi, cầu, và rộng hơn là mọi sự bắt đầu: đầu ngày, đầu tháng, đầu năm, khởi đầu một công việc, một cuộc hành trình.
Trong các buổi cầu nguyện, người La Mã thường khấn tên Janus trước tiên, trước cả thần Jupiter, vì ông là "cánh cửa" để lời cầu đến với các thần khác. Một số nhà văn cổ như Ovid, trong tập thơ "Fasti" về lịch La Mã, kể lại những truyền thuyết và lễ nghi quanh vị thần này.
Hai khuôn mặt
Hình tượng quen thuộc nhất của Janus là một cái đầu có hai mặt quay lưng vào nhau. Cách hiểu phổ biến:
| Mặt | Nhìn về | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Mặt thứ nhất | Phía trong / quá khứ | Điều đã qua, nơi mình vừa rời |
| Mặt thứ hai | Phía ngoài / tương lai | Điều sắp tới, nơi mình sắp bước vào |
Hai khuôn mặt hợp với vai trò canh cửa: một cánh cửa luôn có hai phía, và người giữ cửa phải nhìn được cả hai. Hình hai mặt của Janus được đúc trên đồng tiền La Mã cổ, nhất là đồng as bằng đồng thời Cộng hoà.
Trong tiếng Anh hiện đại, "Janus-faced" (hai mặt kiểu Janus) có khi dùng với nghĩa xấu là "hai mặt, giả dối". Đó là cách hiểu muộn, không phải nghĩa gốc của người La Mã, vốn coi hai mặt là sự thấu suốt.
Đền Janus: cửa mở khi có chiến tranh
Ở Quảng trường La Mã (Forum Romanum) có một ngôi đền nhỏ của Janus, gọi là Janus Geminus. Theo các sử gia La Mã, cửa đền được mở khi Rome có chiến tranh, và chỉ đóng khi cả đế quốc hoà bình. Vì Rome gần như liên miên chinh chiến, cửa đền hiếm khi được đóng.
Hoàng đế Augustus, trong văn bản tự thuật "Res Gestae" khắc trên đá, tự hào ghi rằng dưới thời ông, cửa đền Janus đã được đóng ba lần, trong khi trước đó, theo truyền thống, chỉ đóng hai lần kể từ khi lập thành. Một cánh cửa đóng vì thế trở thành biểu tượng của hoà bình.
Janus và tháng Giêng
Lịch La Mã sơ khai được cho là có mười tháng, bắt đầu từ tháng Ba (Martius). Theo truyền thống, vua Numa Pompilius thêm hai tháng là Ianuarius và Februarius. Đến khoảng năm 153 trước Công nguyên, năm hành chính La Mã bắt đầu vào tháng Ianuarius, và lịch Julius (46 trước Công nguyên) giữ cách ấy. Tháng Ianuarius trở thành January trong tiếng Anh, janvier trong tiếng Pháp.
Cách giải thích phổ biến cho rằng tháng này mang tên Janus, vị thần của sự khởi đầu, nên rất hợp làm tháng đầu năm. Có học giả cổ và hiện đại đưa ra cách giải thích khác, liên hệ tên tháng với nữ thần Juno, nhưng cách gắn với Janus được chấp nhận rộng rãi hơn.
Dịp đầu năm, người La Mã tặng nhau những món quà nhỏ như mật ong, quả chà là, đồng tiền, chúc nhau năm mới ngọt ngào. Chi tiết này nghe rất gần với tục chúc Tết, lì xì của người Việt.
Janus hôm nay
- Thiên văn học: Janus là tên một vệ tinh của Sao Thổ, có quỹ đạo gần như trùng với vệ tinh Epimetheus; hai vệ tinh "đổi chỗ" cho nhau mỗi vài năm, như hai mặt của một vị thần.
- Ngôn ngữ: chữ "janitor" (người gác cổng, người trông coi toà nhà) trong tiếng Anh có cùng gốc với "ianua" (cửa).
- Kiến trúc: "Cổng Janus" (Arco di Giano) ở Rome là một cổng vòm bốn mặt thế kỷ 4 gần sông Tiber, tên gọi về sau gắn với Janus.
So sánh với tín ngưỡng Á Đông
Người Việt và người Hoa không có một vị thần cửa hai mặt, nhưng cũng tin cửa có thần trông giữ, dán tranh thần ở cửa ngày Tết, cúng thần linh ở ngưỡng cửa khi giao thừa. Ý niệm "ngưỡng cửa là nơi chuyển giao", "đầu năm là cánh cửa của cả năm" xuất hiện ở cả hai đầu thế giới.
Góc nhìn hôm nay
Janus nhắc một điều giản dị: đứng ở ngưỡng cửa, ta có thể nhìn cả hai phía. Mỗi dịp đầu năm, người ta hay viết những dòng nhìn lại năm cũ và kế hoạch cho năm mới, đúng là làm việc của hai khuôn mặt Janus. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc "Fasti" của Ovid (có bản dịch tiếng Anh phổ biến), hoặc xem đồng tiền La Mã hai mặt Janus trong các bảo tàng lớn ở châu Âu.
Câu hỏi thường gặp
Janus là thần gì?
Janus là vị thần La Mã của cửa, cổng, sự khởi đầu và chuyển tiếp, thường được tạc với hai khuôn mặt nhìn về hai hướng ngược nhau, tượng trưng quá khứ và tương lai.
Tháng January có phải đặt theo tên Janus?
Theo cách giải thích phổ biến, đúng: tháng Ianuarius, sau thành January, mang tên Janus, thần của sự khởi đầu. Một số học giả đưa ra giả thuyết khác liên hệ với nữ thần Juno.
Vì sao Janus có hai mặt?
Vì ông trông coi cửa và sự chuyển tiếp: một cánh cửa có hai phía, nên người giữ cửa nhìn được cả phía trong lẫn phía ngoài, cả điều đã qua lẫn điều sắp tới.
Cửa đền Janus đóng mở có ý nghĩa gì?
Theo sử gia La Mã, cửa đền Janus ở Quảng trường La Mã mở khi Rome có chiến tranh và chỉ đóng khi hoà bình. Hoàng đế Augustus ghi rằng dưới thời ông cửa đền được đóng ba lần.