Các phố Cửa Nam, Cửa Bắc, Cửa Đông ở Hà Nội mang tên những cửa của thành Hà Nội thời Nguyễn, toà thành xây năm 1805 và bị phá dỡ phần lớn vào cuối thế kỷ 19. Thành mất, nhưng tên cửa ở lại trong tên phố, tên chợ, tên nhà thờ. Cùng với phố Đường Thành, chúng vẽ lại đường viền của toà thành cũ ngay giữa khu trung tâm hiện nay.
Thành Hà Nội thời Nguyễn: một toà thành đã biến mất
Năm 1805, dưới thời Gia Long, toà thành ở trung tâm Thăng Long cũ được xây lại, thu nhỏ so với Hoàng thành thời Lê. Thành có tường gạch, hào nước bao quanh, và năm cửa ra vào chính. Đến năm 1831, vùng này mang tên Hà Nội và toà thành được gọi là thành Hà Nội.
Sau khi Pháp chiếm Hà Nội, từ khoảng năm 1894 đến 1897, phần lớn tường thành bị phá dỡ, hào bị lấp để làm đường, xây công sở, doanh trại. Chỉ còn lại Cửa Bắc, Cột Cờ, Đoan Môn và vài đoạn nền. Phần còn lại sống trong tên phố.
Bản đồ chữ: tên phố kể vị trí cổng
| Tên phố hiện nay | Nguồn gốc tên | Điều còn lại để xem |
|---|---|---|
| Phố Cửa Bắc | Gần cửa phía bắc thành Hà Nội | Cổng Bắc Môn còn nguyên, nhà thờ Cửa Bắc |
| Phố Cửa Nam | Gần cửa phía nam thành | Khu chợ, ngã tư Cửa Nam, không còn cổng |
| Phố Cửa Đông | Gần cửa phía đông thành, giáp phố cổ | Không còn cổng, phố nhỏ nối vào khu phố cổ |
| Phố Đường Thành | Chạy dọc theo vị trí tường thành phía đông cũ | Đường phố, không còn tường |
Đi theo thứ tự Cửa Bắc, Đường Thành, Cửa Đông, rồi vòng xuống Cửa Nam, là đi gần đúng theo nửa đông của vòng thành xưa. Nếu nhìn trên bản đồ, sẽ thấy các phố này tạo thành một vòng gần vuông, đúng hình dạng toà thành.
Phố Cửa Bắc và nhà thờ Cửa Bắc
Phố Cửa Bắc là nơi duy nhất trong ba phố còn giữ được cổng gốc. Bắc Môn đứng ở góc phố Phan Đình Phùng, với vết đạn pháo năm 1882 trên tường. Đi dọc phố về phía tây là nhà thờ Cửa Bắc. Nhà thờ do kiến trúc sư Ernest Hébrard thiết kế, khánh thành đầu thập niên 1930, kết hợp kiến trúc phương Tây với mái và chi tiết lấy cảm hứng Á Đông.
Hébrard là người đề xướng "phong cách Đông Dương", trong đó có những công trình nổi tiếng khác ở Hà Nội như Bảo tàng Lịch sử (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) và Bộ Ngoại giao. Nhà thờ Cửa Bắc là ví dụ cho thấy tên một cánh cổng cũ được gắn vào một công trình hoàn toàn mới, của một thời đại khác.
Phố Cửa Nam: ngã tư và chợ
Khu vực Cửa Nam ngày nay là một nút giao đông đúc giữa các phố Hàng Bông, Điện Biên Phủ, Lê Duẩn, Nguyễn Thái Học. Xưa đây là cửa phía nam của thành, nơi đường từ phía nam vào thành gặp phố xá. Quanh cửa thành phía nam từng có chợ, và tên "chợ Cửa Nam" đi vào ký ức người Hà Nội.
Đứng ở ngã tư Cửa Nam hôm nay, khó hình dung đã từng có một cổng thành và hào nước. Nhưng hướng các con đường vẫn giữ dấu: các trục phố toả ra từ đây chính là những con đường cũ dẫn vào thành.
Phố Cửa Đông: lối từ thành ra phố cổ
Phố Cửa Đông là một phố ngắn, nối khu vực thành cũ với khu phố cổ Hàng Điếu, Hàng Cót, Hàng Gà. Đây là lối mà xưa quan lại, binh lính trong thành đi ra khu phố buôn bán. Phố ngày nay có nhiều cửa hàng, khách sạn nhỏ, quán ăn, phần lớn khách du lịch đi qua mà không biết tên phố là một cánh cổng.
Tên phố như một lớp di sản
Ở nhiều thành phố cổ trên thế giới, khi tường thành bị phá, tên cổng vẫn ở lại: Paris có Porte de Clignancourt, Porte d'Orléans; London có Aldgate, Bishopsgate, Ludgate; Bắc Kinh có Tiền Môn, Đức Thắng Môn. Hà Nội cũng vậy. Tên phố là lớp di sản mỏng nhất nhưng bền nhất: không cần bảo tồn, chỉ cần người ta tiếp tục gọi.
Điều cần làm là kể cho người đi qua biết. Vài phố ở Hà Nội đã có biển giới thiệu lịch sử tên phố. Một biển nhỏ như vậy ở Cửa Nam, Cửa Đông sẽ giúp người qua đường nhận ra mình đang đứng ở nơi từng là cổng thành.
Góc nhìn hôm nay: đi bộ vòng thành cũ
- Bắt đầu ở Bắc Môn trên phố Phan Đình Phùng, nhìn vết đạn pháo, lên lầu nếu được mở.
- Đi bộ dọc phố Cửa Bắc tới nhà thờ Cửa Bắc.
- Quay lại theo phố Phan Đình Phùng, Hàng Đậu, rẽ vào phố Đường Thành, đi về phía nam.
- Rẽ vào phố Cửa Đông, nhìn ra khu phố cổ.
- Tiếp tục xuống Cửa Nam, rồi đi theo Điện Biên Phủ tới Cột Cờ.
Lộ trình chừng ba, bốn cây số, đi thong thả hai tiếng. Mang theo một tấm bản đồ thành Hà Nội thế kỷ 19 (nhiều bản đã được số hoá và chia sẻ rộng rãi) để so sánh, sẽ thấy đường phố hôm nay đè đúng lên đường viền toà thành cũ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có phố Cửa Nam, Cửa Bắc, Cửa Đông ở Hà Nội?
Vì các phố này nằm gần những cửa của thành Hà Nội thời Nguyễn, toà thành xây năm 1805. Thành bị phá dỡ phần lớn cuối thế kỷ 19, nhưng tên các cửa được giữ lại làm tên phố.
Cửa Nam Hà Nội còn cổng không?
Không. Cửa phía nam của thành Hà Nội đã bị phá, nay chỉ còn tên phố và ngã tư Cửa Nam. Cổng duy nhất còn nguyên là Cửa Bắc trên phố Phan Đình Phùng.
Thành Hà Nội bị phá khi nào?
Phần lớn thành Hà Nội bị chính quyền Pháp phá dỡ trong khoảng năm 1894 đến 1897 để quy hoạch đô thị. Chỉ còn Cửa Bắc, Cột Cờ, Đoan Môn và vài dấu tích.
Nhà thờ Cửa Bắc do ai thiết kế?
Nhà thờ Cửa Bắc do kiến trúc sư Ernest Hébrard thiết kế, khánh thành đầu thập niên 1930, theo phong cách kết hợp kiến trúc phương Tây với chi tiết Á Đông.