Cửa và cửa sổ trong hội hoạ: từ Vermeer, Matisse đến phố Bùi Xuân Phái

Cửa và cửa sổ là một trong những đề tài lâu đời nhất của hội hoạ: Vermeer đặt người thiếu nữ đọc thư bên cửa sổ để ánh sáng tràn vào phòng, Caspar David Friedrich vẽ người phụ nữ quay lưng nhìn ra ô cửa, Matisse mở toang cửa sổ ra biển Collioure, Magritte đặt bức tranh trước khung cửa để thật và vẽ lẫn vào nhau. Ở Việt Nam, những ô cửa, mái ngói trong tranh phố của Bùi Xuân Phái đã thành hình ảnh của Hà Nội xưa. Khung cửa trong tranh vừa là nguồn sáng, vừa là "tranh trong tranh".

Vì sao hoạ sĩ thích vẽ cửa sổ

• Ánh sáng: trước khi có đèn điện, cửa sổ là nguồn sáng chính trong nhà. Vẽ cửa sổ là vẽ ánh sáng đi vào phòng.
• Khung trong khung: ô cửa tạo một khung hình chữ nhật bên trong bức tranh, mở ra một cảnh khác, như bức tranh thứ hai.
• Trong và ngoài: cửa đặt hai thế giới cạnh nhau, căn phòng riêng tư và thế giới rộng lớn.
• Nỗi chờ đợi: người đứng bên cửa sổ, nhìn ra, gợi một câu chuyện mà người xem phải tự đoán.

Vermeer: ánh sáng từ ô cửa bên trái

Johannes Vermeer (1632–1675), hoạ sĩ Hà Lan, nổi tiếng với những bức tranh nội thất nhỏ, yên tĩnh, ánh sáng dịu từ một cửa sổ, thường ở bên trái. Bức "Thiếu nữ đọc thư bên cửa sổ" (khoảng 1657–1659), hiện ở Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden, là ví dụ tiêu biểu: cô gái đứng nghiêng bên ô cửa mở, ánh sáng chiếu lên lá thư và gương mặt, kính cửa phản chiếu bóng cô.

Năm 2017–2021, đợt phục chế bức tranh làm lộ ra một hình thần Cupid vẽ trên bức tường phía sau, vốn bị một người khác sơn phủ sau khi Vermeer mất. Phát hiện ấy làm thay đổi cách hiểu nội dung bức tranh: lá thư có lẽ là thư tình. Cửa sổ ở đây là nguồn sáng làm "hiện" ra câu chuyện.

Friedrich: người quay lưng bên cửa

Caspar David Friedrich (1774–1840), hoạ sĩ lãng mạn Đức, vẽ "Người phụ nữ bên cửa sổ" năm 1822 (hiện ở Alte Nationalgalerie, Berlin). Một người phụ nữ đứng quay lưng, nhìn ra ô cửa của căn phòng tối giản; ngoài cửa là cột buồm thuyền trên sông Elbe và bầu trời. Ta không thấy mặt nhân vật, chỉ thấy điều cô thấy. Friedrich hay dùng kiểu nhân vật quay lưng như vậy để kéo người xem vào vị trí của nhân vật.

Bức tranh gợi đúng cảm giác của câu thơ "buồn trông cửa bể" trong Truyện Kiều: một người trong phòng, một cánh buồm ngoài khung cửa.

Matisse: cửa sổ mở ra màu sắc

Năm 1905, Henri Matisse vẽ "Cửa sổ mở, Collioure" ở một làng chài miền nam nước Pháp. Bức tranh rực rỡ màu hồng, xanh lục, cam: cánh cửa sổ mở toang, ngoài kia là những con thuyền và biển. Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của trường phái Dã thú (Fauvism), nơi màu sắc được giải phóng khỏi màu thật. Matisse vẽ cửa sổ rất nhiều lần trong đời, như một cách nói về sự mở ra.

Magritte: cửa sổ và bức tranh lẫn vào nhau

René Magritte (1898–1967), hoạ sĩ siêu thực Bỉ, đặt ra những câu hỏi về cái thật và cái được vẽ. Trong "Thân phận con người" (La Condition humaine, 1933), một giá vẽ đặt trước cửa sổ, bức tranh trên giá vẽ đúng phần phong cảnh nó che mất, khớp liền với cảnh bên ngoài. Người xem không biết đâu là cảnh thật, đâu là tranh. Trong "Chìa khoá của cánh đồng" (La Clef des champs, 1936), kính cửa sổ vỡ, và các mảnh kính rơi xuống vẫn mang hình phong cảnh.

Với Magritte, cửa sổ là câu hỏi: những gì ta nhìn thấy có phải chỉ là một bức tranh?

Hopper: cửa sổ thành phố

Edward Hopper (1882–1967), hoạ sĩ Mỹ, vẽ rất nhiều cửa sổ: người ngồi bên cửa sổ khách sạn, căn hộ nhìn qua ô kính trong đêm, quán ăn sáng đèn qua tấm kính lớn trong bức "Nighthawks" (1942). Cửa sổ của Hopper gợi sự cô đơn của người thành phố: gần nhau mà cách nhau một tấm kính.

Bùi Xuân Phái: những ô cửa phố cổ

Bùi Xuân Phái (1920–1988) vẽ phố cổ Hà Nội nhiều đến mức người ta gọi những bức tranh ấy là "phố Phái". Trong tranh ông, những mái ngói nghiêng, tường vôi loang lổ, cửa gỗ, cửa sổ nhỏ, ban công xen nhau trên những con phố vắng, đôi khi chỉ có một bóng người, một chiếc xe kéo. Các ô cửa trong tranh Phái thường khép hờ hoặc tối, như giữ lại một đời sống riêng phía sau.

Người yêu tranh có thể xem tác phẩm của Bùi Xuân Phái ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) và qua các triển lãm, sách tranh. Đi bộ phố cổ sau khi xem tranh Phái, nhìn lên những ô cửa tầng hai, là một trải nghiệm rất khác.

Góc nhìn hôm nay: tự nhìn cửa như hoạ sĩ

1. Chụp một tấm ảnh từ trong phòng ra cửa sổ vào buổi sáng và buổi chiều; so ánh sáng.
2. Thử vẽ một khung cửa sổ, bên ngoài là cảnh mình thích nhất, dù không phải cảnh thật.
3. Khi xem tranh, tìm khung cửa trong tranh và hỏi: ánh sáng đến từ đâu, nhân vật nhìn gì?

Mỗi ô cửa sổ là một bức tranh đổi theo giờ. Các hoạ sĩ chỉ dạy ta dừng lại đủ lâu để thấy nó.