Cửa Thần Phù là một cửa biển xưa ở vùng giáp ranh Ninh Bình và Thanh Hoá, nổi tiếng hiểm trở với sóng dữ, đá ngầm, nhiều thuyền bè gặp nạn, đến mức đi vào ca dao: "Lênh đênh qua cửa Thần Phù / Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm". Qua nhiều thế kỷ, phù sa và công cuộc quai đê lấn biển đã đẩy bờ biển ra xa, nên vùng cửa Thần Phù ngày nay đã nằm sâu trong đất liền. Đây là ví dụ rõ nhất về một "cánh cửa" của biển đã biến mất.
Cửa biển trên đường thuỷ Bắc – Nam
Trước khi có đường bộ tốt, việc đi lại giữa đồng bằng Bắc Bộ và Thanh Hoá, Nghệ An nhiều khi theo đường thuỷ: thuyền đi theo sông xuôi ra biển, men theo bờ rồi vào cửa sông phía nam. Vùng giáp ranh Ninh Bình – Thanh Hoá xưa là nơi núi đá vôi dãy Tam Điệp chạy ra gần biển, giữa các dãy núi là những lạch nước và cửa biển. Cửa Thần Phù nằm trên lối đi ấy.
Theo các tài liệu địa chí và sử cũ, đây là đoạn đường thuỷ quan trọng nhưng nguy hiểm. Dòng nước giữa núi đá hẹp, sóng biển dội vào vách núi, đá ngầm, cộng thêm gió bão, khiến thuyền qua đây dễ bị lật. Người đi thuyền phải chờ con nước, chờ trời yên mới dám qua.
Tên gọi "Thần Phù"
"Thần Phù" có thể hiểu là "thần giúp", "thần phù hộ". Dân gian lưu truyền nhiều câu chuyện về những chuyến thuyền gặp sóng dữ ở đây và được thần linh cứu giúp, từ đó cửa biển mang tên Thần Phù. Các câu chuyện này khác nhau theo từng địa phương, gắn với những nhân vật khác nhau, và nên được hiểu là truyền thuyết. Điều chắc chắn hơn là: tên gọi phản ánh nỗi sợ và lòng cầu mong của người đi biển khi phải qua một cửa hiểm.
Câu ca dao và hai tầng nghĩa
Câu "Lênh đênh qua cửa Thần Phù / Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm" là một trong những câu ca dao nổi tiếng nhất về một địa danh cụ thể. Nó có hai tầng nghĩa:
- Nghĩa đen: qua cửa biển này, ai khéo léo, cẩn thận thì thuyền nổi qua được, ai vụng về thì thuyền chìm.
- Nghĩa bóng: chữ "tu" ở đây chơi chữ, vừa là "tu" trong tu hành, tu dưỡng, vừa gợi việc "tu" sửa thuyền. Người sống có đức, biết tu thân thì vượt qua sóng gió cuộc đời; người không biết giữ mình thì chìm.
Cách một địa danh hiểm trở được biến thành một lời răn đạo đức cho thấy đặc điểm quen thuộc của ca dao Việt: mượn cảnh để nói người.
Cửa biển biến thành đồng ruộng
Vùng ven biển Ninh Bình – Thanh Hoá là một trong những nơi đồng bằng lấn ra biển nhanh nhất Bắc Bộ, nhờ phù sa của sông Đáy, các nhánh khác của hệ thống sông Hồng và nhiều sông nhỏ trong vùng. Bãi bồi mỗi năm một rộng, cửa biển dần bị lấp, bờ biển lùi xa.
Con người góp phần đẩy nhanh quá trình này. Thế kỷ 19, dưới sự chỉ đạo của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, vùng bãi bồi ven biển được khẩn hoang, quai đê lấn biển, lập nên huyện Kim Sơn năm 1829. Từ đó tới nay, các thế hệ cư dân Kim Sơn tiếp tục quai đê, lấn biển thêm nhiều lần, mỗi tuyến đê mới đẩy bờ biển ra xa hơn.
| Thời kỳ | Vùng cửa Thần Phù |
|---|---|
| Thời xa xưa | Cửa biển giữa núi đá, sóng dữ, đường thuỷ Bắc – Nam qua đây |
| Các thế kỷ sau | Phù sa bồi dần, cửa hẹp lại, bãi bồi mở rộng |
| Thế kỷ 19 | Khẩn hoang, lập huyện Kim Sơn, quai đê lấn biển |
| Hôm nay | Đồng ruộng, làng xóm, cách biển nhiều cây số; tên Thần Phù còn trong ca dao, di tích, địa danh địa phương |
Mốc thời gian cửa Thần Phù bị lấp hoàn toàn không có con số chắc chắn; đây là quá trình kéo dài qua nhiều thế kỷ.
Kim Sơn: vùng đất "mọc ra từ biển"
Đi qua vùng Kim Sơn ngày nay, có thể thấy những tuyến đê song song chạy dọc theo bờ biển cũ, mỗi tuyến đánh dấu một thời kỳ lấn biển. Phía trong là ruộng lúa, làng xóm với nhiều nhà thờ đá, trong đó có quần thể nhà thờ đá Phát Diệm cuối thế kỷ 19, kiến trúc kết hợp lối đình chùa Việt. Phía ngoài là bãi bồi, rừng ngập mặn và biển.
Đứng ở một ngọn núi đá vôi gần đó nhìn ra, người ta có thể hình dung nơi từng là biển: những vách đá nay đứng giữa đồng lúa từng là đá ven bờ, từng nghe sóng vỗ.
Góc nhìn hôm nay
Cửa Thần Phù là bài học về chuyện địa danh và thời gian. Một cái tên có thể sống lâu hơn chính cái nó gọi tên. Khi đọc sử cũ thấy chép thuyền "qua cửa Thần Phù", ta phải nhớ rằng bản đồ khi ấy khác hẳn hôm nay.
Nếu muốn tìm hiểu thêm:
- Ghé vùng Kim Sơn, đi dọc các tuyến đê lấn biển, ghé nhà thờ đá Phát Diệm.
- Tìm đến các núi đá vôi ven vùng giáp ranh Ninh Bình – Thanh Hoá, nơi người địa phương chỉ cho vị trí cửa biển xưa.
- Đọc các sách địa chí như Đại Nam nhất thống chí, Dư địa chí của Nguyễn Trãi để thấy cửa biển này được ghi chép thế nào.
- Hỏi các cụ cao tuổi về những câu chuyện gắn với tên Thần Phù; mỗi làng kể một khác.
Câu hỏi thường gặp
Cửa Thần Phù ở đâu?
Cửa Thần Phù là cửa biển xưa ở vùng giáp ranh Ninh Bình và Thanh Hoá, giữa các dãy núi đá vôi gần biển. Ngày nay vùng này đã bồi thành đất liền, cách biển nhiều cây số.
"Lênh đênh qua cửa Thần Phù, khéo tu thì nổi vụng tu thì chìm" nghĩa là gì?
Nghĩa đen là qua cửa biển hiểm này, ai khéo léo thì thuyền nổi, ai vụng thì chìm. Nghĩa bóng là người biết tu thân, sống có đức thì vượt qua sóng gió cuộc đời.
Vì sao cửa Thần Phù không còn?
Phù sa bồi đắp qua nhiều thế kỷ cùng công cuộc khẩn hoang, quai đê lấn biển, nhất là từ thế kỷ 19 khi lập huyện Kim Sơn, đã đẩy bờ biển ra xa, biến cửa biển xưa thành đồng ruộng.
Tên Thần Phù có nghĩa là gì?
"Thần Phù" có thể hiểu là thần giúp, thần phù hộ. Dân gian kể nhiều chuyện về thuyền gặp nạn ở đây được thần linh cứu giúp; các chuyện này là truyền thuyết.