Trong văn hoá Việt, "cửa Phật", "cửa thiền", "cửa Không" đều chỉ chốn tu hành và đạo Phật: "nương nhờ cửa Phật" là đi tu hay tìm nơi nương tựa ở chùa, "cửa Không" lấy từ chữ "Không môn", cửa của tánh không. Ngay từ "xuất gia" (rời nhà) đã chứa hình ảnh bước qua cánh cửa nhà mình. Thiền tông còn có một tác phẩm nổi tiếng mang tên "Vô môn quan", "cửa ải không có cửa", gợi ý rằng cánh cửa thật sự nằm trong tâm người.
Những cách nói quen thuộc
| Cách nói | Nghĩa thường dùng |
|---|---|
| Cửa Phật | Đạo Phật, chùa chiền, đời tu hành |
| Cửa thiền | Chốn thiền môn, chùa, đời sống tu tập thiền |
| Cửa Không (Không môn) | Đạo Phật, lấy từ giáo lý tánh không |
| Thiền môn, Phật môn, sơn môn | Chốn chùa, dòng tu, một ngôi chùa lớn và các chùa trực thuộc |
| Nương nhờ cửa Phật | Đi tu, hoặc tìm nơi nương tựa, bình yên ở chùa |
| Xuất gia | Rời nhà đi tu; nghĩa đen là ra khỏi nhà |
"Môn" trong Hán Việt có nghĩa là cửa, và rộng hơn là một trường phái, một con đường. Vì thế "Phật môn" vừa là cửa chùa vừa là con đường đạo Phật; "pháp môn" là cách tu, phương pháp tu tập; "nhập môn" là bắt đầu học một điều gì.
Xuất gia: bước qua cánh cửa nhà mình
Trong đạo Phật, người đi tu gọi là "xuất gia", nghĩa đen là "ra khỏi nhà". Theo truyền thống, Thái tử Tất Đạt Đa (Siddhartha) rời cung điện vào ban đêm để tìm con đường giải thoát, một cuộc "xuất gia" mà nghệ thuật Phật giáo khắp châu Á hay khắc hoạ, có khi chỉ bằng hình con ngựa không người cưỡi, như trên các cổng torana ở Sanchi.
Người ở lại với đời sống gia đình, vẫn theo đạo Phật, gọi là "tại gia". Như vậy, chính cánh cửa nhà chia hai con đường tu tập: xuất gia và tại gia.
Tam quan: cánh cửa vật lý của cửa Phật
Ở Việt Nam, cánh cửa đầu tiên dẫn vào chốn thiền là tam quan chùa, ba lối đi được giải thích là tam giải thoát môn: Không, Vô tướng, Vô tác. Đi qua tam quan là bước từ đời thường vào không gian tu tập. Danh mục Cổng làng & tam quan có bài riêng về tam quan.
Hình ảnh "cửa Không" vì thế vừa trừu tượng vừa cụ thể: nó là giáo lý, và nó cũng là cánh cổng gỗ, cổng gạch mà ta bước qua mỗi lần đi chùa.
Vô môn quan: cửa ải không có cửa
"Vô môn quan" (tiếng Trung: Wumenguan; tiếng Anh thường dịch là "The Gateless Gate") là tập công án Thiền do thiền sư Vô Môn Huệ Khai đời Tống biên soạn, hoàn thành khoảng năm 1228. Tập gồm 48 công án, mỗi công án là một câu chuyện ngắn, một câu hỏi hay một lời đối đáp giữa thầy và trò, kèm lời bình và bài kệ.
Tên "Vô môn quan" là một nghịch lý cố ý: một cửa ải mà không có cửa. Công án đầu tiên nổi tiếng là câu hỏi "Con chó có Phật tính không?", với câu trả lời một chữ "Vô" (Không). Người tu thiền được khuyên ôm lấy chữ ấy cho tới khi "phá được cửa ải".
Ý của nhan đề, theo cách hiểu phổ biến: con đường giác ngộ không có một cánh cửa bên ngoài để tìm; cửa ải nằm ở chính tâm người tu, và khi vượt qua rồi thì thấy vốn chẳng có cửa nào. Tập công án này có ảnh hưởng lớn tới Thiền tông Nhật Bản và được dịch, bình giảng ở nhiều nơi.
Cửa Phật trong văn học Việt
Văn học Việt có nhiều nhân vật tìm đến cửa Phật như một lối thoát. Trong "Truyện Kiều" của Nguyễn Du, Thuý Kiều đã nương nhờ cửa Phật nhiều lần trong mười lăm năm lưu lạc, ở Quan Âm các, ở chùa Chiêu Ẩn, và cuối cùng được sư Giác Duyên cứu vớt bên sông Tiền Đường. Với Kiều, cửa Phật là nơi tạm lánh khỏi sóng gió cuộc đời, nhưng cũng là nơi nàng không thể ở lâu.
Trong văn học dân gian, "Quan Âm Thị Kính" kể chuyện người phụ nữ bị oan, giả trai vào chùa tu, chịu thêm oan khuất mà vẫn nhẫn nhục, cuối cùng thành Phật Bà Quan Âm. Vở chèo "Quan Âm Thị Kính" là một trong những vở chèo cổ nổi tiếng nhất.
Góc nhìn hôm nay
Không cần theo đạo Phật, người ta vẫn có thể hiểu những hình ảnh cánh cửa trong văn hoá Phật giáo: rời khỏi một nơi quen thuộc để tìm điều quan trọng hơn, bước qua một ngưỡng để thay đổi tâm thế, và nhận ra có những cánh cửa không nằm ở bên ngoài. Lần tới đi qua tam quan một ngôi chùa, có thể dừng một nhịp nghĩ về chữ "môn" ấy: vừa là cánh cửa dưới chân, vừa là con đường phía trước.
Câu hỏi thường gặp
"Cửa Phật" nghĩa là gì?
"Cửa Phật" chỉ đạo Phật, chùa chiền và đời tu hành. "Nương nhờ cửa Phật" là đi tu hoặc tìm nơi nương tựa, bình yên ở chùa.
"Cửa Không" là gì?
"Cửa Không" (Không môn) là cách gọi đạo Phật, lấy từ giáo lý tánh không: mọi sự vật không có tự tính cố định. Tam quan chùa cũng được giải thích là ba cửa giải thoát, trong đó có Không môn.
Vô môn quan là gì?
Là tập 48 công án Thiền do thiền sư Vô Môn Huệ Khai đời Tống biên soạn khoảng năm 1228. Tên có nghĩa "cửa ải không có cửa", ý nói cửa ải giác ngộ nằm ở chính tâm người tu.
Vì sao đi tu gọi là xuất gia?
"Xuất gia" nghĩa đen là ra khỏi nhà: người đi tu rời gia đình để sống đời tu tập. Người theo đạo Phật nhưng vẫn sống với gia đình gọi là tại gia.