Cửa Ba Lạt là cửa chính của sông Hồng đổ ra Vịnh Bắc Bộ, nằm giữa vùng Giao Thủy (Nam Định cũ) và Tiền Hải (Thái Bình cũ). Phù sa sông Hồng ở đây bồi nên những bãi triều, cồn cát rộng lớn, nơi có Vườn quốc gia Xuân Thủy, khu Ramsar đầu tiên của Đông Nam Á (công nhận năm 1989), và là điểm dừng chân quan trọng của chim di cư, trong đó có cò thìa. Đây là một trong những cửa sông "đang lớn lên" rõ nhất Việt Nam.
Sông Hồng ra biển
Sông Hồng bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc), chảy qua Lào Cai, Yên Bái, Phú Thọ, Hà Nội rồi xuôi về đồng bằng. Trước khi ra biển, sông chia thành nhiều nhánh: sông Đuống, sông Luộc, sông Trà Lý, sông Ninh Cơ, và dòng chính đổ ra biển ở cửa Ba Lạt. Các nhánh khác ra biển ở những cửa riêng như cửa Trà Lý, cửa Lạch Giang (sông Ninh Cơ), cửa Văn Úc, cửa Thái Bình.
Sông Hồng mang lượng phù sa rất lớn, màu nước đỏ nâu đặc trưng, và chính phù sa ấy tạo nên đồng bằng Bắc Bộ. Tại cửa Ba Lạt, khi dòng sông gặp biển, tốc độ chảy giảm, phù sa lắng xuống, tạo thành bãi bồi và cồn cát mới mỗi năm.
Bãi bồi lấn biển
Vùng cửa Ba Lạt là một trong những nơi bờ biển tiến ra biển nhanh ở Việt Nam. Các cồn như Cồn Ngạn, Cồn Lu, Cồn Xanh hình thành và lớn dần trong vài chục năm gần đây. Người dân và chính quyền các vùng ven biển từ nhiều thế kỷ trước đã quai đê lấn biển, biến bãi bồi thành ruộng, đầm nuôi.
| Dạng địa hình | Đặc điểm |
|---|---|
| Bãi triều | Ngập khi triều lên, lộ khi triều xuống; nơi kiếm ăn của chim, nơi người dân bắt ngao, cua, còng |
| Cồn cát | Nổi cao hơn, có phi lao, cỏ cát; chắn sóng cho phía trong |
| Rừng ngập mặn | Trang, bần, sú, vẹt; giữ phù sa, chắn sóng, là nơi sinh sản của tôm cá |
| Đầm nuôi | Đầm tôm, cua, ngao do người dân quai đắp |
Vườn quốc gia Xuân Thủy
Năm 1989, vùng đất ngập nước cửa Ba Lạt phía Giao Thủy được công nhận là khu Ramsar (vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế) đầu tiên của Việt Nam và cũng là đầu tiên ở Đông Nam Á. Năm 2003, khu vực này được nâng cấp thành Vườn quốc gia Xuân Thủy. Năm 2004, UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng, gồm vùng cửa Ba Lạt và các vùng lân cận.
Chim di cư và cò thìa
Cửa Ba Lạt nằm trên đường bay di cư Đông Á – Úc Châu của các loài chim nước. Mỗi mùa đông, hàng nghìn con chim từ phương bắc về đây kiếm ăn trên bãi triều. Loài được chú ý nhất là cò thìa (Black-faced Spoonbill), loài chim có mỏ dẹt như chiếc thìa, thuộc nhóm bị đe doạ toàn cầu. Ngoài ra còn mòng bể, choắt, rẽ, cò trắng, diệc.
Mùa ngắm chim đẹp nhất thường từ khoảng tháng 10 đến tháng 3. Người ngắm chim nên đi cùng hướng dẫn viên của vườn, giữ khoảng cách, không làm chim hoảng.
Nghề ở cửa sông
Người dân vùng cửa Ba Lạt sống bằng nghề nuôi ngao, nuôi tôm, cua, đánh bắt ven bờ, cào ngao, bắt sò huyết, làm muối. Bãi triều buổi sáng sớm có nhiều người ra cào ngao, đi bộ hàng cây số trên bùn. Những đầm tôm, vây ngao rộng trải dài tới tận mép nước.
Đây cũng là nơi tranh chấp giữa phát triển và bảo tồn: mở rộng đầm nuôi có thể lấn vào rừng ngập mặn và bãi kiếm ăn của chim. Vườn quốc gia và cộng đồng địa phương đã thử nhiều mô hình chung sống, như phân vùng khai thác và vùng bảo vệ nghiêm ngặt.
Rừng ngập mặn: bức tường xanh của cửa sông
Dọc vùng cửa Ba Lạt có những dải rừng ngập mặn với các loài trang, bần, sú, vẹt. Rễ cây đan dày giữ phù sa lại, giúp bãi bồi nhanh nổi lên; tán cây và thân cây giảm sức sóng, che chở đê biển phía trong khi có bão. Rừng ngập mặn cũng là nơi tôm cá con sinh sống, là nguồn thức ăn cho chim và nguồn sống cho người dân đi bắt cua, bắt ốc.
Nhiều chương trình trồng rừng ngập mặn đã được thực hiện ở vùng ven biển Nam Định, Thái Bình cũ trong mấy chục năm qua, có sự tham gia của các tổ chức quốc tế và cộng đồng địa phương. Người dân sống gần rừng hiểu giá trị của nó rõ nhất: những năm có bão lớn, đoạn đê có rừng phía ngoài thường ít bị hư hại hơn đoạn đê trống.
Khi đi thuyền qua rừng ngập mặn ở cửa sông, hãy để ý con nước: lúc triều lên, rừng như mọc giữa biển; lúc triều xuống, lộ ra bộ rễ chằng chịt và bãi bùn đầy còng, cáy, cá thòi lòi.
Mặt bên kia: Tiền Hải
Bờ phía bắc cửa Ba Lạt thuộc vùng Tiền Hải, cũng có khu bảo tồn đất ngập nước với rừng ngập mặn và bãi bồi. Vùng Tiền Hải được khẩn hoang từ thế kỷ 19 dưới sự chỉ đạo của Nguyễn Công Trứ, người lập ra huyện Tiền Hải (năm 1828) và huyện Kim Sơn (năm 1829) bằng cách quai đê lấn biển. Tên "Tiền Hải" (biển phía trước) và "Kim Sơn" vẫn còn đến nay như những dấu mốc của công cuộc lấn biển ấy.
Góc nhìn hôm nay: đến cửa Ba Lạt
- Đến Vườn quốc gia Xuân Thủy, liên hệ trước để có hướng dẫn viên và thuyền ra cồn.
- Chọn mùa đông nếu muốn ngắm chim di cư; mang ống nhòm, quần áo kín gió.
- Đi theo con nước: hỏi lịch thuỷ triều, vì ra cồn và bãi triều phụ thuộc rất nhiều vào triều lên xuống.
- Không đi một mình trên bãi bùn: triều lên nhanh, bùn lún, dễ mất phương hướng.
- Ăn ngao, sò ở các quán địa phương, nhưng chọn nơi sạch sẽ, hải sản tươi.
Đứng ở cửa Ba Lạt, nhìn dòng nước đỏ nâu của sông Hồng loang ra giữa màu xanh của biển, là thấy được tận mắt quá trình đã tạo nên cả đồng bằng Bắc Bộ: từng hạt phù sa, từng mùa lũ, từng thế kỷ.
Câu hỏi thường gặp
Cửa Ba Lạt ở đâu?
Cửa Ba Lạt là cửa chính của sông Hồng đổ ra Vịnh Bắc Bộ, nằm giữa vùng Giao Thủy (Nam Định cũ) và Tiền Hải (Thái Bình cũ).
Vườn quốc gia Xuân Thủy có gì đặc biệt?
Đây là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, công nhận năm 1989, nằm ở cửa Ba Lạt. Vườn là điểm dừng chân của chim di cư, trong đó có loài cò thìa bị đe doạ toàn cầu.
Mùa nào ngắm chim ở Xuân Thủy?
Mùa chim di cư thường từ khoảng tháng 10 đến tháng 3. Nên đi cùng hướng dẫn viên của vườn và xem lịch thuỷ triều trước.
Vì sao bờ biển cửa Ba Lạt tiến ra biển?
Vì sông Hồng mang nhiều phù sa; khi gặp biển, dòng chảy chậm lại, phù sa lắng xuống tạo bãi bồi, cồn cát mới mỗi năm, khiến bờ biển dần lấn ra.