Ngoài Huế và Hà Nội, nhiều tỉnh lỵ thời Nguyễn từng có thành riêng với các cổng Tiền, Hậu, Tả, Hữu; một số cổng còn đứng đến nay như ở thành cổ Sơn Tây, thành Vinh, thành cổ Diên Khánh và thành Bắc Ninh. Những cổng đá ong, gạch vồ ấy giờ nằm giữa phố, giữa chợ, là chỗ hẹn hò, tập thể dục, chụp ảnh cưới, và là dấu vết cuối cùng của những toà thành tỉnh lỵ.
Thành tỉnh lỵ: hệ thống cổng thời Nguyễn
Đầu thế kỷ 19, triều Nguyễn cho xây hoặc xây lại thành ở nhiều trấn, tỉnh làm trụ sở hành chính. Phần lớn thành có hình vuông hoặc nhiều cạnh, hào nước bao quanh, và các cổng theo hướng. Tên cổng thường đặt theo vị trí so với người ngồi trong thành nhìn ra hướng nam:
| Tên cổng | Hướng thường gặp | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Cửa Tiền | Nam (mặt trước) | Cổng chính, quan trọng nhất |
| Cửa Hậu | Bắc (phía sau) | Cổng sau |
| Cửa Tả | Đông (bên trái người ngồi quay mặt về nam) | Cổng bên trái |
| Cửa Hữu | Tây (bên phải) | Cổng bên phải |
Cách gọi này giải thích vì sao ở nhiều thành phố Việt Nam ngày nay vẫn có những địa danh như "cửa Tả", "cửa Hữu", "cửa Tiền" dù cổng đã không còn.
Bài này chỉ bàn về các cổng như công trình kiến trúc và di sản đô thị. Cách các toà thành được thiết kế để phòng thủ là chủ đề của lịch sử quân sự.
Thành cổ Sơn Tây: cổng đá ong
Thành cổ Sơn Tây, ở phía tây Hà Nội, được xây năm 1822 dưới thời Minh Mạng, bằng đá ong và gạch, mặt bằng hình vuông. Thành có bốn cổng ở bốn mặt, mỗi cổng là một vòm cuốn đá ong dày, dẫn qua cầu đá bắc trên hào nước. Ở giữa thành có Vọng lâu (Kỳ đài) xây cao.
Đá ong cho thành Sơn Tây màu nâu đỏ đặc trưng, cùng chất liệu với làng cổ Đường Lâm gần đó. Cổng thành cổ Sơn Tây vì thế có vẻ thô mộc, khác hẳn cổng gạch trát vữa của Hà Nội hay Huế. Rêu và cây si mọc trên mặt cổng làm tăng vẻ cổ.
Ngày nay khu vực trong thành có cây cổ thụ, đường dạo, là nơi người dân Sơn Tây đi bộ buổi sáng. Hào nước quanh thành vẫn còn ở nhiều đoạn. Đây là một trong những toà thành tỉnh lỵ còn tương đối nguyên vẹn ở miền Bắc.
Thành Vinh: ba cổng còn lại
Thành Nghệ An, thường gọi thành Vinh, được đắp đất từ đầu thời Gia Long và xây lại bằng đá ong vào năm 1831 thời Minh Mạng. Theo nhiều tài liệu, thành có ba cổng: cửa Tiền, cửa Tả và cửa Hữu, không có cửa Hậu.
Phần lớn tường thành đã mất, nhưng ba cổng và một số đoạn tường, hào còn lại, đã được tu bổ. Cửa Tiền nằm ở phía nam, gần trung tâm thành phố Vinh, là cổng lớn nhất. Khu vực quanh hào thành được làm thành công viên, đường đi dạo.
Người Vinh quen gọi các khu vực theo tên cổng: "cửa Tả", "cửa Hữu". Đây là ví dụ rõ cho việc cổng thành trở thành địa danh sống trong đời thường.
Thành cổ Diên Khánh: cổng xưa ở xứ Trầm Hương
Thành cổ Diên Khánh, gần Nha Trang, được Nguyễn Ánh cho xây năm 1793, trước khi lên ngôi vua Gia Long. Thành có mặt bằng nhiều cạnh không đều, tường đắp đất và xây gạch, có nhiều cổng. Ngày nay còn một số đoạn tường và cổng, nổi bật nhất là cửa Tiền với vòm gạch cũ, rêu phong.
Cửa Tiền thành Diên Khánh nằm ngay bên đường, người dân đi qua hằng ngày. Đây là một trong những di tích cổng thành cổ nhất còn lại ở miền Trung, có niên đại sớm hơn cả Kinh thành Huế.
Thành Bắc Ninh: một cổng giữa khu quân sự
Thành Bắc Ninh được xây đầu thế kỷ 19, sau đó xây gạch đá vào thời Minh Mạng, mặt bằng nhiều cạnh. Phần lớn khu vực thành nhiều năm nay thuộc quản lý của quân đội, chỉ còn một số đoạn tường, cổng và hào. Việc tham quan bị hạn chế, nên đây là toà thành ít người biết đến hơn so với tầm vóc lịch sử của nó.
So sánh nhanh
| Thành | Năm xây (chính) | Vật liệu nổi bật | Cổng còn lại |
|---|---|---|---|
| Sơn Tây | 1822 | Đá ong | Các cổng vòm đá ong, Vọng lâu |
| Vinh (Nghệ An) | 1831 (xây đá ong) | Đá ong | Cửa Tiền, cửa Tả, cửa Hữu |
| Diên Khánh | 1793 | Gạch, đất | Cửa Tiền và một số đoạn tường |
| Bắc Ninh | Đầu thế kỷ 19 | Gạch, đá | Một số cổng, ít mở cho khách |
Niên đại trong bảng là mốc thường được giới thiệu; mỗi thành đều qua nhiều lần đắp, xây, sửa, nên tài liệu có thể ghi khác nhau.
Góc nhìn hôm nay
Những cổng thành tỉnh lỵ không được chú ý nhiều như Ngọ Môn hay Cửa Bắc, nhưng lại gần gũi với người dân địa phương hơn. Chúng là nơi người ta tập thể dục buổi sáng, ngồi uống nước buổi chiều, chụp ảnh cưới cuối tuần. Nếu có dịp qua Sơn Tây, Vinh hay Nha Trang, dành nửa giờ ghé cổng thành:
- Đi bộ qua vòm cổng, sờ vào lớp đá ong hay gạch vồ (nhẹ tay) để cảm nhận chất liệu.
- Tìm chữ đắp trên cổng, thường ghi tên cổng hoặc năm xây.
- Đi dọc hào nước để hình dung kích thước toà thành.
- Hỏi người dân lớn tuổi về tên gọi các khu vực quanh cổng; nhiều tên không có trên bản đồ.
- Không leo lên tường thành, không khắc chữ lên đá ong, không xả rác xuống hào.
Câu hỏi thường gặp
Cửa Tiền, cửa Hậu, cửa Tả, cửa Hữu nghĩa là gì?
Đó là tên các cổng thành theo vị trí so với người ngồi trong thành quay mặt về hướng nam: cửa Tiền ở phía trước (nam), cửa Hậu ở phía sau (bắc), cửa Tả bên trái (đông), cửa Hữu bên phải (tây).
Thành cổ Sơn Tây xây năm nào?
Thành cổ Sơn Tây được xây năm 1822 dưới thời vua Minh Mạng, bằng đá ong và gạch, mặt bằng hình vuông, có bốn cổng và Vọng lâu ở giữa.
Thành Vinh có mấy cổng?
Theo nhiều tài liệu, thành Vinh có ba cổng là cửa Tiền, cửa Tả và cửa Hữu, không có cửa Hậu. Cả ba cổng còn lại và đã được tu bổ.
Thành cổ Diên Khánh ở đâu?
Thành cổ Diên Khánh nằm gần Nha Trang, được Nguyễn Ánh cho xây năm 1793. Hiện còn cửa Tiền và một số đoạn tường thành.